Ervaringen Minor Wereldoorlogen 2026 (2)

Ik had zin in de minor en verwachtte dat ik veel zou leren over de wereldoorlogen, de Holocaust, kampen en herinneringsplekken. Dat is ook gebeurd, maar de minor heeft mij meer gebracht dan alleen feitelijke kennis.

Ik had vooraf niet verwacht dat ik zo vaak de koppeling zou maken met gedrag, groepen en mijn eigen werk. Juist dat vond ik waardevol. De lessen, literatuur, excursies, gastsprekers en gesprekken in de groep zorgden ervoor dat ik anders ben gaan kijken. Niet alleen naar de geschiedenis, maar ook naar mensen en systemen in het algemeen.

Mijn leerwens om de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust beter te begrijpen is behaald. Daarnaast heb ik geleerd om kritischer te kijken naar beeldvorming, taalgebruik, groepsdruk, gehoorzaamheid en verantwoordelijkheid. Daarmee sluit het einddocument duidelijk aan op mijn startdocument, maar laat het ook zien dat mijn beeld onderweg is veranderd.

Terugkijkend op de Duitslandweek kan ik vooral zeggen dat ik blij ben dat ik deze minor heb gekozen. Ik begon vooraf met veel zin aan deze reis. Het onderwerp interesseerde mij al, maar ik was vooral benieuwd wat het met mij zou doen om op de plekken zelf te staan. In lessen, boeken en documentaires leer je natuurlijk veel over de Tweede Wereldoorlog, maar daar zijn waar het daadwerkelijk is gebeurd, geeft toch een ander perspectief. Juist doordat we op die locaties stonden, kregen verhalen, cijfers en namen veel meer betekenis.

Mijn verwachting was dat het een leerzame en bijzondere week zou worden. Ik wist dat we zware onderwerpen zouden behandelen, maar ik keek er ook gewoon naar uit. Niet omdat je uitkijkt naar leed of ellende, maar omdat ik geschiedenis interessant vind en omdat ik hoopte dat de reis meer zou brengen dan alleen kennis. Dat is ook gebeurd. Het werd niet alleen een reis langs historische locaties, maar ook een week waarin ik veel heb nagedacht over menselijk gedrag, keuzes, groepsvorming, propaganda en de rol van daders, slachtoffers en omstanders.

Ik heb de bezoeken als waardevol ervaren, juist omdat elke locatie iets anders liet zien. De ene plek maakte indruk door de omvang van het leed, de andere door de manier waarop het verhaal werd verteld of door een klein persoonlijk detail. Niet elke locatie raakte mij op dezelfde manier en dat hoeft ook niet. Soms was een plek indrukwekkend door de geschiedenis zelf, soms juist door een beeld, een foto, een gebouw of een verhaal dat bleef hangen. Ik merkte dat ik niet altijd het meest werd geraakt door grote monumenten of indrukwekkende gebouwen, maar vaak juist door persoonlijke verhalen. Een moeder en dochter, een kind, een brief, een foto of een klein voorwerp. Daardoor besef je dat achter de grote geschiedenis uiteindelijk gewone mensen schuilgaan.

Wat ik mooi vond aan deze week is dat het niet alleen ging over slachtoffers of daders, maar vooral over mensen. Hoe gewone mensen keuzes maken. Hoe groepen ontstaan. Hoe ideeën langzaam normaal kunnen worden. Hoe mensen stap voor stap kunnen meegaan in iets wat uiteindelijk verschrikkelijke gevolgen heeft. Zoals Wim zou zeggen, conceptueel denken. Dat vond ik misschien wel de grootste opbrengst van deze week. Niet alleen kijken naar wat er is gebeurd, maar ook proberen te begrijpen welke mechanismen daarachter zitten.

Die mechanismen zeggen niet alleen iets over het verleden, maar ook over het heden. Tijdens de reis merkte ik dat ik vaak verbindingen legde met de wereld van nu. Niet omdat je de Tweede Wereldoorlog zomaar één op één moet vergelijken met deze tijd, want dat zou te makkelijk zijn. Maar je ziet ook nu polarisatie, complottheorieën, extremisme en groepen die steeds verder tegenover elkaar komen te staan. Vanuit mijn werk bij de politie herken ik ook hoe belangrijk groepsgedrag, beeldvorming en wij-zij-denken kunnen zijn. Dat maakt deze minor voor mij niet alleen historisch interessant, maar ook beroepsmatig relevant.

De voorbereiding en verslaglegging hebben voor mij echt geholpen. Vooraf informatie opzoeken zorgt ervoor dat je op locatie meer ziet. Als je zonder voorkennis ergens staat, zie je vooral een gebouw, een monument of een terrein. Met voorbereiding zie je meer context. Je begrijpt beter wat een plek betekende, wie er waren, welke keuzes daar zijn gemaakt en waarom die plek nu nog van waarde is. De verslaglegging dwong mij vervolgens om niet alleen te denken: dit was indrukwekkend, maar ook om onder woorden te brengen waarom iets indruk maakte en wat ik daarvan leer.

De leeropbrengst van deze excursies zit voor mij vooral in het kijken naar geschiedenis als mensenwerk. Oorlog, vervolging en genocide ontstaan niet alleen door grote systemen of abstracte ideologieën, maar door mensen die keuzes maken. Soms bewust, soms uit angst, soms uit overtuiging, soms omdat zij meegaan met de groep of omdat zij niets doen. Dat besef neem ik mee. Als mens, als vader en als professional. Zeker in mijn werk vind ik het belangrijk om alert te blijven op uitsluiting, verharding, groepsdruk en het gemak waarmee mensen over “de ander” kunnen praten.

Op korte termijn neem ik vooral mee dat ik bewuster kijk naar gedrag in groepen. Ik merk dat ik sneller nadenk over beeldvorming, taalgebruik en de manier waarop mensen elkaar beïnvloeden. Op langere termijn denk ik dat deze minor mijn blik op geschiedenis blijvend heeft veranderd. Ik kijk minder naar de Tweede Wereldoorlog als een afgesloten periode uit het verleden, en meer als een bron van vragen die ook nu nog relevant zijn. Wat doe je als de meerderheid een bepaalde kant op beweegt? Wanneer spreek je je uit? Wanneer blijf je te lang stil? En hoe voorkom je dat je achteraf pas ziet wat er eigenlijk gebeurde?

Toekomstige bezoekers zou ik vooral willen meegeven dat ze zich goed moeten voorbereiden, maar ook open moeten blijven kijken. Ga niet alleen op zoek naar het meest heftige beeld of het grootste monument. Soms zit de betekenis juist in kleine details. Een foto, een naam, een kindertekening, een persoonlijke herinnering. Ik zou ook meegeven dat je niet moet verwachten dat elke plek hetzelfde met je doet. Sommige locaties raken direct, andere pas later. Dat is ook goed. Het gaat er niet om dat je overal hetzelfde gevoel bij hebt, maar dat je probeert te begrijpen wat een plek betekent.

Of ik de locaties zelf nog eens zou willen bezoeken, verschilt per locatie. Sommige plekken zou ik opnieuw willen zien, juist omdat je na deze minor met meer kennis terug zou komen en waarschijnlijk weer andere dingen opmerkt. Tegelijkertijd hoeft niet elke plek voor mij opnieuw. Een deel van de waarde zat juist in de combinatie van deze week: de lessen vooraf, de groep, de busreis, de gesprekken, de gidsen en de volgorde waarin we de locaties bezochten. Dat maakte het geheel sterk.

Wat ik ook heb gewaardeerd, is de opbouw van de minor. De combinatie van colleges, literatuur, gastsprekers en uiteindelijk de reis zelf zorgt ervoor dat alles samenkomt. Onderwerpen die eerder in de lessen werden besproken, kregen tijdens de reis ineens een gezicht. Daardoor vielen veel puzzelstukjes op hun plaats. Ondanks de zware onderwerpen was er ook ruimte voor gesprekken, discussie, humor en gezelligheid binnen de groep. Juist die combinatie maakte het voor mij een bijzondere week.

Als ik één ding meeneem uit deze minor, dan is het dat geschiedenis uiteindelijk mensenwerk is. Dat klinkt simpel, maar het kwam deze week steeds terug. Geschiedenis wordt niet alleen gemaakt door leiders, systemen of gebeurtenissen, maar door mensen die keuzes maken. Soms moedige keuzes, soms verkeerde keuzes en soms keuzes waarvan de gevolgen pas veel later zichtbaar worden. Deze Duitslandweek heeft mijn interesse in geschiedenis alleen maar vergroot. Ik kijk daardoor anders naar de Tweede Wereldoorlog dan voordat ik aan de minor begon. Niet alleen als een periode uit het verleden, maar ook als iets dat vragen blijft oproepen over menselijk gedrag, verantwoordelijkheid en de samenleving van nu.

Mijn persoonlijke leerdoelen gingen vooral over meer kennis krijgen, beter begrijpen wat er is gebeurd en meer inzicht krijgen in oorlog, bezetting en vervolging. Die doelen sluiten goed aan bij wat ik tijdens de minor heb geleerd. Ik heb meer kennis gekregen, maar vooral ook meer begrip voor de mechanismen achter oorlog, geweld en vervolging.

Ik wilde niet alleen feiten leren, maar ook beter begrijpen hoe mensen in zulke situaties terechtkomen. Dat is precies wat in de minor steeds terugkwam. Daders, slachtoffers en omstanders, groepsdruk, propaganda, gehoorzaamheid, verzet en wegkijken. Daardoor is mijn beeld van de wereldoorlogen veel completer geworden.

Ook wilde ik graag leren door op locaties te zijn. Dat is goed gelukt. De excursies in Nederland, België en Duitsland hebben de geschiedenis voor mij concreter gemaakt. Veel weten is veel zien, maar door op de plekken zelf te staan, blijft het ook beter hangen.

Het effect van de minor is dat ik bewuster ben gaan kijken naar menselijk gedrag. Ik denk sneller na over groepsdruk, beeldvorming, polarisatie en de manier waarop mensen over elkaar praten. Ook zie ik beter hoe belangrijk herinneren en herdenken is. Niet alleen om het verleden vast te houden, maar ook om in het heden alerter te zijn.

Voor mijn toekomstig handelen betekent dit dat ik kritischer wil blijven nadenken. In mijn werk wil ik alert zijn op taalgebruik, uitsluiting en het gemak waarmee mensen soms als groep worden weggezet. Ook wil ik mij bewust blijven van mijn eigen positie in een groep. Ik doe graag actief mee en neem makkelijk ruimte, maar ik wil ook blijven luisteren en anderen ruimte geven.

De minor heeft mijn interesse in geschiedenis groter gemaakt. Ik denk dat ik in de toekomst sneller locaties, musea of boeken zal opzoeken die met dit onderwerp te maken hebben. Niet alleen omdat het interessant is, maar ook omdat het helpt om naar de samenleving van nu te kijken.

In mijn studie en werk zal ik vaker proberen bewust stil te staan bij de vraag wat er achter gedrag zit. Niet alleen kijken naar wat iemand doet, maar ook naar groepsdruk, omstandigheden, taal, beeldvorming en systemen.

In mijn werk wil ik kritisch blijven op hoe wij over mensen en groepen spreken. Ik wil blijven nadenken over de menselijke kant achter situaties. Daarnaast wil ik de lessen uit de minor meenemen in gesprekken met collega’s, vooral als het gaat over polarisatie, radicalisering, groepsgedrag of uitsluiting.

Voor mezelf wil ik blijven lezen, locaties blijven bezoeken en mijn interesse in geschiedenis vasthouden. Deze minor heeft mij laten zien dat veel weten ook echt veel zien is. Hoe meer je weet, hoe beter je begrijpt wat je ziet. Dat neem ik mee als student, als professional en als mens.

T J

Ervaringen Minor Wereldoorlogen 2026 (1)

Aan het begin van deze minor keek ik vooral naar de wereldoorlogen vanuit feiten, gebeurtenissen en beelden die ik al kende uit school, documentaires en herdenkingen. Mijn beeld van de Tweede Wereldoorlog werd daarnaast ook sterk beïnvloed door de verhalen van mijn vader. Door zijn verhalen kreeg de oorlog voor mij al jong meer betekenis en voelde het minder als iets uit een geschiedenisboek. Tegelijkertijd merkte ik dat mijn kennis vooral gericht was op de Tweede Wereldoorlog en dat de Eerste Wereldoorlog voor mij veel vager was. Ik wist er globaal iets van, maar had weinig inzicht in de oorzaken, de gevolgen en de impact ervan op Europa en de samenleving.

Tijdens deze minor is mijn beeld veel breder en persoonlijker geworden. Ik kijk nu niet alleen meer naar de grote historische gebeurtenissen, maar vooral ook naar de menselijke kant achter oorlogen. Ik ben mij veel bewuster geworden van de gevolgen van uitsluiting, propaganda, machtsmisbruik en onverschilligheid. Wat mij vooral is bijgebleven, is dat oorlog niet ineens ontstaat, maar vaak langzaam groeit vanuit verdeeldheid, angst en het negeren van signalen binnen een samenleving. Ook ben ik anders gaan kijken naar gewone mensen in oorlogstijd en naar de keuzes die zij moesten maken.

Door alles wat ik tijdens deze minor heb gezien, gehoord en besproken, kijk ik nu ook anders naar de actualiteit. Ik besef meer hoe belangrijk democratie, vrijheid en kritisch denken zijn en hoe kwetsbaar deze kunnen zijn wanneer mensen niet blijven nadenken, vragen stellen of voor elkaar opkomen. Daardoor voelt geschiedenis voor mij niet meer als iets van alleen vroeger, maar juist als iets dat nog steeds invloed heeft op het heden en de toekomst. 

Mijn kennis over de wereldoorlogen is tijdens deze minor sterk verdiept. Waar ik eerst vooral algemene kennis had over belangrijke gebeurtenissen en jaartallen, begrijp ik nu veel beter hoe complex de Eerste en Tweede Wereldoorlog eigenlijk waren en hoeveel invloed deze oorlogen nog steeds hebben op het Europa van nu. Tijdens de minor ben ik ook anders gaan kijken naar de huidige spanningen, oorlogen en de bemoeienis van Europa en andere grootmachten in conflicten wereldwijd. Ik zie nu beter hoe politieke belangen, macht, propaganda en samenwerking ook vandaag de dag nog een grote rol spelen binnen Europa en de wereldpolitiek.

Vooral over de Eerste Wereldoorlog heb ik veel nieuwe kennis opgedaan, omdat dit voor mij vooraf nog vrij vage materie was. Ik heb geleerd hoe spanningen tussen landen, nationalisme en bondgenootschappen uiteindelijk hebben geleid tot een oorlog met enorme gevolgen voor Europa en de rest van de wereld. Daarnaast heb ik meer geleerd over de oorzaken, gevolgen en ontwikkelingen van de Tweede Wereldoorlog. Ik heb meer inzicht gekregen in de invloed van propaganda, de rol van ideologieën en de manier waarop gewone mensen betrokken raakten bij oorlog, vervolging en uitsluiting. Wat mij vooral heeft geraakt, is de rol van de bevolking tijdens de oorlog. Ik ben mij bewuster geworden van het feit dat veel mensen signalen zagen of vermoedens hadden over wat er in de kampen gebeurde, maar dat dit vaak werd ontkend, genegeerd of weggestopt. Tegelijkertijd heb ik geleerd dat niet alleen militairen of politieke leiders onderdeel waren van het systeem, maar ook gewone burgers en bedrijven. Denk aan de bakker die brood leverde, de timmerman die meehielp met het bouwen van barakken of mensen die op andere manieren indirect bijdroegen aan het in stand houden van het systeem. Dat vond ik confronterend, omdat het laat zien hoe groot de invloed van angst, propaganda, groepsdruk en meelopen met de massa kan zijn.

Ook heeft het mij geraakt dat niet alleen de overheid en militairen betrokken waren bij de oorlog, maar dat zelfs grote industrieën en bedrijven, zoals Volkswagen en Siemens, gebruik maakten van dwangarbeiders uit concentratiekampen. Hierdoor ben ik gaan beseffen hoe diep het systeem van vervolging en uitbuiting verweven zat in de samenleving en economie van die tijd. Dat maakte voor mij duidelijk dat oorlog en onmenselijkheid niet alleen plaatsvinden aan het front, maar ook binnen het dagelijks leven, bedrijven en gewone maatschappelijke structuren.

Door deze minor ben ik anders gaan kijken naar vluchtelingen en hoe samenlevingen reageren op oorlog en mensen op de vlucht. Ik merk dat mensen vaak sneller in beweging komen of meer betrokkenheid voelen wanneer vluchtelingen meer op henzelf lijken. Dat zie ik nu bijvoorbeeld terug in de opvang van vluchtelingen uit Oekraïne in vergelijking met mensen uit Syrië of Iran. Hierdoor ben ik gaan nadenken over hoe mensen tijdens de Tweede Wereldoorlog ook afhankelijk waren van hulp, opvang en medemenselijkheid. De overeenkomsten tussen toen en nu hebben mij kritischer laten kijken naar de actualiteit en naar hoe snel mensen onderscheid maken tussen groepen mensen.

Door excursies, bronnenonderzoek en gesprekken heb ik geleerd om niet alleen naar feiten te kijken, maar juist ook naar perspectieven, herinneringen en morele vraagstukken. Hierdoor kijk ik nu kritischer naar geschiedenis en begrijp ik beter hoe belangrijk het is om signalen van uitsluiting, discriminatie en onverschilligheid serieus te nemen.

Aan mijn verwachtingen en leerwensen is meer dan voldaan. Toen ik aan deze minor begon, verwachtte ik vooral meer kennis op te doen over de Eerste en Tweede Wereldoorlog en meer inzicht te krijgen in menselijk gedrag, propaganda en de rol van macht binnen oorlogen. Ik hoopte daarnaast dat ik deze kennis later zou kunnen gebruiken binnen het onderwijs, zodat ik leerlingen een completer en eerlijker beeld kan meegeven dan alleen de standaardverhalen die vaak worden verteld. Als ik nu terugkijk naar mijn startdocument, zie ik dat deze minor mij veel meer heeft gebracht dan ik vooraf had verwacht. 

Ik ben tijdens deze minor niet alleen inhoudelijk gegroeid, maar ook persoonlijk. Een belangrijk onderdeel daarin was het leren omgaan met emoties en gedachten rondom zware onderwerpen. In het begin vond ik het idee van het “parkeren” van gedachten eerlijk gezegd wat simpel en misschien zelfs wat overdreven klinken. Tijdens de minor heb ik echter ervaren hoeveel waarde deze manier van omgaan met indrukken heeft. Door emoties en gedachten bewust tijdelijk te parkeren, kon ik tijdens excursies, lessen en gesprekken in het moment blijven zonder volledig overspoeld te raken door alles wat ik zag, hoorde en voelde. Voor mij betekent parkeren niet dat ik gevoelens wegstop of negeer, maar juist dat ik mezelf de ruimte geef om ze later, op een rustiger moment, beter te verwerken en te begrijpen.

Wat ik tijdens deze minor ook ben gaan beseffen, is dat ik onbewust al langer bezig was met parkeren. In mijn werk en privéleven heb ik geleerd om niet altijd direct problemen van anderen op te lossen of alles emotioneel mee naar huis te nemen. Ik kon luisteren naar moeilijke verhalen of situaties met meer afstand, zonder daar zelf volledig aan onderdoor te gaan. Pas tijdens deze minor viel voor mij het kwartje dat ook dit een vorm van parkeren is. Dat inzicht heeft ervoor gezorgd dat ik bewuster ben gaan nadenken over hoe belangrijk het is om emoties toe te laten, maar tegelijkertijd ook grenzen te bewaken en voor jezelf te zorgen.

Ik merkte dat deze manier van werken mij niet alleen binnen de minor hielp, maar ook daarbuiten. Vooral bij onderwerpen rondom oorlog, vervolging en menselijk leed gaf het mij meer rust, overzicht en ruimte om bewuster te reflecteren. Door niet direct alles tegelijk te hoeven verwerken, kon ik later met meer afstand en diepgang terugkijken op wat ik had gezien of ervaren. Daarnaast zie ik dit ook als een belangrijke vaardigheid voor mijn toekomst als leerkracht. In het onderwijs krijg je regelmatig te maken met gevoelige of emotionele onderwerpen en ik denk dat het belangrijk is om daarin zowel professioneel als menselijk te kunnen handelen. Deze techniek helpt mij om emoties serieus te nemen zonder dat ze direct de volledige overhand krijgen.

Tegelijkertijd merk ik ook dat ik nog lang niet klaar ben met dit onderwerp. Juist door deze minor is mijn interesse verder gegroeid. Ik heb nog genoeg boeken liggen die ik wil lezen en onderwerpen waar ik mij verder in wil verdiepen. Deze minor voelt voor mij daarom niet als een afsluiting, maar juist als het begin van een verdere persoonlijke ontwikkeling en verdieping in geschiedenis, menselijk gedrag en actualiteit.

Met de kennis die ik nu heb opgedaan, wil ik in het onderwijs lessen ontwikkelen die leerlingen echt recht doen. Ik wil kinderen leren om kritisch te kijken, vragen te stellen en geschiedenis vanuit meerdere perspectieven te bekijken. Daarbij wil ik niet alleen feiten overbrengen, maar ook bewustwording creëren over vrijheid, democratie, propaganda, uitsluiting en de gevolgen van onverschilligheid. Ik vind het belangrijk dat leerlingen leren nadenken over het verleden én de verbinding met de wereld van nu.

Als mens ben ik mij bewuster geworden van hoe kwetsbaar vrijheid, democratie en menselijkheid eigenlijk zijn. Ik heb geleerd dat oorlog niet alleen iets van vroeger is, maar dat uitsluiting, propaganda en machtsmisbruik ook vandaag de dag nog zichtbaar zijn. Daardoor kijk ik anders naar maatschappelijke ontwikkelingen en actualiteiten. Ook ben ik kritischer geworden op mijn eigen denken en handelen. Ik heb geleerd dat het belangrijk is om open te blijven kijken naar verschillende perspectieven en niet direct mee te gaan in de mening van de massa.

Daarnaast heeft deze minor mij geleerd dat emoties er mogen zijn, maar dat ik niet alles direct hoef op te lossen of te verwerken op het moment zelf. Het parkeren van gedachten heeft mij geholpen om meer rust, overzicht en balans te houden bij zware onderwerpen.

Aan het begin van de minor gaf ik aan dat ik meer wilde leren over de Tweede Wereldoorlog, menselijk gedrag, propaganda, macht en de keuzes die mensen maken onder druk. Ook wilde ik meer inzicht krijgen in de andere kant van het verhaal en niet alleen kijken vanuit het perspectief dat ik vroeger op school heb meegekregen.

Tijdens deze minor heb ik precies daarin veel verdieping gevonden. Ik heb geleerd hoe propaganda, groepsdruk, angst en macht invloed hebben op mensen en samenlevingen. Vooral de psychologische kant en groepsprocessen vond ik interessant en confronterend. Ik ben beter gaan begrijpen hoe mensen binnen een groep gedrag van elkaar overnemen, meegaan met de massa of bepaalde keuzes maken uit angst, loyaliteit of het gevoel erbij te willen horen. Daardoor kijk ik nu anders naar de rol van gewone burgers tijdens de oorlog, maar ook naar maatschappelijke processen en conflicten in de wereld van nu. Ik begrijp beter hoe snel mensen beïnvloed kunnen worden wanneer angst, onzekerheid en macht een grote rol spelen.

Ook ben ik anders gaan kijken naar de rol van gewone burgers, bedrijven en overheden tijdens de oorlog. Hierdoor begrijp ik beter hoe systemen van uitsluiting en vervolging kunnen ontstaan en hoe belangrijk het is om kritisch te blijven nadenken en niet zomaar mee te gaan in groepsdenken of dominante meningen.

Ik wilde de minor met een open blik in gaan en mijn eigen beelden en vooroordelen wilde parkeren. Dat is iets wat tijdens de minor sterk is teruggekomen. Ik heb geleerd om bewust ruimte te maken voor verschillende perspectieven en om niet direct vanuit emotie of eerdere overtuigingen te reageren. De techniek van het parkeren heeft mij daarin geholpen, zowel binnen de minor als in mijn persoonlijke leven.

Daarnaast gaf ik vooraf aan dat ik de opgedane kennis wilde gebruiken binnen het onderwijs, zodat ik leerlingen een completer en eerlijker beeld kan geven van geschiedenis. Tijdens deze minor is dat leerdoel alleen maar sterker geworden. Ik heb geleerd dat onderwijs niet alleen draait om feitenkennis, maar ook om bewustwording, kritisch denken en het leggen van verbindingen tussen het verleden en de actualiteit. Daardoor voel ik mij nu beter voorbereid om kinderen niet alleen geschiedenis te leren, maar hen ook te leren nadenken over vrijheid, democratie, propaganda, groepsprocessen en menselijk gedrag.

Door alles wat ik tijdens deze minor heb gezien, gehoord en ervaren, kijk ik ook anders naar de actualiteit. Ik zie meer overeenkomsten tussen het verleden en de wereld van nu, bijvoorbeeld in oorlogen, politieke spanningen binnen Europa, de invloed van media en propaganda en de manier waarop wordt omgegaan met vluchtelingen. Ik ben kritischer geworden op maatschappelijke processen en merk dat ik vaker nadenk over hoe snel mensen onderscheid maken tussen groepen mensen en hoe gemakkelijk de massa beïnvloed kan worden. De psychologische kant achter groepsgedrag en macht heeft daarin veel indruk op mij gemaakt.

De minor heeft mij laten zien dat geschiedenis veel verder gaat dan alleen feiten en herinneringscultuur. Daarom wil ik lessen ontwikkelen voor de basisschool die niet alleen gericht zijn op “toen”, maar juist ook de verbinding maken met de wereld van nu. Ik wil leerlingen leren nadenken over menselijk gedrag, groepsdruk, uitsluiting, democratie, vrijheid en actualiteit. Daarbij vind ik het belangrijk dat lessen meerdere perspectieven laten zien en niet alleen gebaseerd zijn op één verhaal of één kant van de geschiedenis.

Daarnaast wil ik mijn kennis over groepsgedrag en psychologische processen bewust inzetten binnen het onderwijs. Door wat ik tijdens deze minor heb geleerd, denk ik dat ik toekomstige klassen beter kan “lezen” en beter kan inspelen op groepsdynamiek, gedrag en onderlinge processen tussen leerlingen. Daarbij denk ik niet alleen aan de leerlingen zelf, maar ook aan ouders en de verwachtingen die soms spelen binnen een schoolomgeving. Ik merk steeds vaker dat sommige ouders hun eigen kind centraal stellen boven de groep of boven andere kinderen. Juist door mijn kennis van groepsprocessen en menselijk gedrag hoop ik hier bewuster, professioneler en met meer rust mee om te kunnen gaan, zonder direct meegezogen te worden in emoties of spanningen. Ik merk dat deze kennis niet alleen waardevol is binnen lessen over de Tweede Wereldoorlog of wereldburgerschap, maar eigenlijk toepasbaar is binnen alles wat ik doe, zowel in de klas als binnen een team van professionals en in mijn dagelijks leven. De minor heeft mij geleerd hoe belangrijk het is om kritisch te blijven kijken naar gedrag, invloed van groepen en de manier waarop mensen met elkaar omgaan.

A T

Ervaringen Minor Tweede Wereldoorlog 2025-2026

Inhoudelijk heb ik geleerd dat de Tweede Wereldoorlog niet alleen te begrijpen is als een reeks militaire gebeurtenissen, maar vooral als het resultaat van langdurige maatschappelijke, politieke en morele processen. Ik hebt inzicht gekregen in hoe economische crisis en politieke instabiliteit na de Eerste Wereldoorlog een aanleiding vormden voor extremisme en nationalisme, en hoe een democratisch gekozen leider een dictatuur kon opbouwen waarin ideologie centraal kwam te staan met alle gevolgen van dien. Ik hebt geleerd hoe ontmenselijking stap voor stap werkt: van symbolische tekens tot vernietiging. Door het voorbeeld van, Bernburg begrijp ik dat deze vervolging niet alleen plaatsvond in vernietigingskampen, maar ook via normale zorginstellingen. Ik hebt gezien hoe gewone beroepen – zoals zorgverleners, bestuurders en militairen – onderdeel konden worden van een systeem van geweld, vaak door gehoorzaamheid, normalisering en het uit handen geven of verliezen van persoonlijke verantwoordelijkheid. Daarnaast heb ik geleerd dat ideologie een grote rol kan spelen in het legitimeren van wreedheid, en dat geweld vaak werd verpakt als noodzakelijk, rationeel of zelfs moreel juist. Tegelijkertijd heb je inzicht gekregen in hoe kwetsbaar menselijkheid, solidariteit en ethiek zijn binnen zulke systemen, maar ook dat ze niet volledig verdwenen. Alles bij elkaar heb ik inhoudelijk geleerd hoe de wreedheid van de Tweede Wereldoorlog mogelijk werd, niet alleen wat er gebeurde. Die kennis maakt duidelijk waarom deze geschiedenis vandaag relevant blijft: omdat het laat zien hoe snel samenlevingen kunnen ontsporen wanneer menswaardigheid wordt vervangen door ideologie, macht en wegkijken. Ik heb over mezelf en anderen geleerd dat je echt open moet staan voor nieuwe ideeën, maar wel kritisch moet blijven nadenken. De grootste les die ik heb geleerd is dat het goed is voor jezelf te kiezen, als het maar niet ten kostte van een ander gaat. Dit zie ik helaas in het dagelijks leven wel vaak gebeuren. Ik heb ook geleerd om dankbaarder te zijn voor alles wat ik heb, omdat ik mij besef hoe snel vrijheid en eigen wil voorbij kan zijn.Door met deze stof bezig te zijn, heb ik de touwtjes van het verhaal opnieuw aan elkaar weten te knopen en is mijn begrip van de Tweede Wereldoorlog verdiept. Door dieper in te gaan op de inhoud zijn deze verbanden niet alleen duidelijker geworden, maar ook steviger blijven zitten, doordat ik oorzaken en gevolgen beter aan elkaar kan koppelen. Hierdoor heb ik een samenhangender beeld gekregen van hoe gebeurtenissen, keuzes en systemen elkaar beïnvloedden. Daarnaast heb ik geleerd om met een andere bril naar de oorlog te kijken. Niet alleen vanuit het perspectief van slachtoffers of overwinnaars, maar ook door inzicht te krijgen in hoe het zogenoemde ‘foute’ perspectief kon ontstaan en functioneren. Hier ben ik vooral heel blij mee, omdat ik dit heel graag wilde leren. Dit heeft mijn begrip van menselijk handelen in extreme omstandigheden vergroot en benadrukt hoe belangrijk het is om situaties vanuit meerdere standpunten te bekijken. Hierdoor is mijn historische kennis verdiept en is mijn vermogen gegroeid om kritisch, genuanceerd en empathisch naar complexe gebeurtenissen te kijken. Vooral is het belangrijk om alles in perspectief te kunnen plaatsen. Dat kon ik voorafgaand aan de minor echt een stuk minder goed. De Minor heeft voor mij vooral gezorgd voor een verdiept bewustzijn van hoe geschiedenis, ethiek en menselijk handelen met elkaar verbonden zijn. Wat ik heb geleerd en ervaren, maakt dat ik gebeurtenissen en systemen niet langer los van elkaar zie, maar in samenhang: ideeën, taal, macht en verantwoordelijkheid beïnvloeden elkaar voortdurend. Dit inzicht neem ik mee in mijn toekomstige handelen. Voor mijn toekomst betekent dit dat ik bewuster en kritischer wil omgaan met mijn eigen rol binnen systemen, zowel professioneel als maatschappelijk wil ik alert blijven op signalen van ontmenselijking, uitsluiting of het zonder na te denken volgen van wat anderen zeggen. Zoals ik al eerder heb genoemd heeft de minor mij laten zien hoe belangrijk het is om meerdere perspectieven te begrijpen, ook als het ongemakkelijk of confronterend kan zijn. Dit motiveert mij om open te blijven luisteren, vragen te stellen en niet te snel te oordelen. Open staan voor verschillende perspectieven en de context van situaties begrijpen vind ik belangrijk. Ik wil vooral iedereen in zijn waarde laten en niet zo letten op andere mensen. Ik hoop dat andere mensen dat ook meer zullen doen door zich beter te verplaatsen in een ander.  

K.                                                                                

Als mens heb ik toch wel voornamelijk geleerd dat je best makkelijk geïndoctrineerd kan worden. Natuurlijk denk je dan bij jezelf: gebruik je gezonde verstand. Maar groepsdruk speelt hier ook een grote rol bij, ik heb ook weleens dingen gedaan die ik zonder groep niet gedaan zou hebben (niets strafrechtelijks uiteraard). Wel is het goed om erbij stil te staan dat je dan kwetsbaarder bent. Het belangrijkste is denk ik dat mensen soms keuzes maken waar niet goed over nagedacht is. Probeer die persoon dan niet te hard hierop af te rekenen, maar denk na over de beweegredenen. Blijf daar ook niet te veel in hangen en geef iemand een tweede kans. Mensen die het verkeerde pad op gaan kunnen er ook weer vanaf gaan. De buitenlandreis was een reis waar ik erg naar uit keek. Ik wilde graag nieuwe plekken zien waar ik nog niet geweest was. Bergen-Belsen was de enige uitzondering, maar daar wilde ik graag naar de plekken gaan waar ik nog niet geweest was, zoals de wagon of de Russische begraafplaats. Ook wilde ik meer weten over de symboliek van de opbouw van kampen en museums. Ook zouden we naar plekken gaan waar niet veel mensen zouden komen, dit waren niet bepaald de toeristische hotspots. Daardoor werd ik nog enthousiaster omdat ik dan verhalen zou kunnen vertellen over plekken waar mensen weinig vanaf weten. Het afgelopen halfjaar is zeer leerzaam geweest. Ik startte de minor met de gedachte nieuwe informatie over WOII te krijgen, maar ik heb veel meer gekregen. De minor heeft me aan het denken gezet. De Tweede Wereldoorlog is nu langer dan tachtig jaar geleden geëindigd, maar hoe verder weg we gaan, hoe slechter de kwaliteit van het herdenken en herinneren wordt. Een goed voorbeeld vind ik de laatste twee gidsen die we in Duitsland hebben gehad.Toch blijft WOII iets wat niet vergeten moet worden, herdenken is belangrijk. Zorg er alleen voor dat je het leed van anderen niet overneemt. Het afgelopen halfjaar ben ik bij iedere les, op de gastsprekers na, geweest. Ik vind het nog steeds erg jammer dat ik bij deze les niet aanwezig kon zijn. Wel ben ik blij dat ik iedere excursie heb mee kunnen maken. Sommige plekken was ik al eerder geweest (Bergen-Belsen en Ysselsteyn), maar toch heb ik daar weer nieuwe dingen geleerd. Ook was het heel bijzonder om in de Wewelsburg en Ravensbrück te slapen, plekken waar ik dit anders nooit gedaan zou hebben. Maar het mooiste vond ik toch wel de colleges die ik niet zozeer verwacht had. Hoe kunnen mensen daders worden? Wat doet groepsdruk? Wat houdt hechting nou echt in? Allemaal vragen waarvan ik niet had verwacht dat ze beantwoord zouden worden bij deze minor. Ik vond het vooral mooi dat we dingen die in de klas gezegd waren terug konden zien op de locaties. Hier maakten we dan ook weleens grappen over, maar toch bleef tegelijkertijd het besef wat de mensen op de locaties hebben moeten doorstaan. Dat hebben we dan ook vaak in perspectief gesteld, waardoor het goed te zien is dat vrijheid ineens afgepakt kan worden. Dat dit minor programma al twintig jaar bestaat, is niet zo gek. Het is een ontzettend goed programma. Ik heb het gevoel dat ik een stuk meer weet over WOII, maar ook over de mens. Het is jammer dat het nu voorbij is, ik vind afscheid nemen nooit zo leuk.            

B.

Mijn belangrijkste leerdoel niet ligt in het beter begrijpen van slachtoffers maar in het herkennen en bijsturen van mijn eigen neiging tot snel oordelen. Ik heb daar benoemd dat ik mijn aannames wil parkeren eerst wil kijken en pas daarna wil duiden. Voorafgaand aan de tour Terres de Mémoires Lieux de Mémoires verwachtte ik dat de Duitse excursies dit leerdoel verder zouden verdiepen. Waar de Nederlandse excursies mij vooral inzicht gaven in hoe het kampensysteem in de praktijk functioneerde verwachtte ik in Duitsland meer zicht te krijgen op het ontstaan van dat systeem en op de manier waarop ideologie werd vertaald naar beleid organisatie en uitvoering. De Nederlandse excursies vormden daarin een eerste stap. De studiereis naar Duitsland zag ik als een logisch vervolg en een verdieping van datzelfde proces. Waar de Nederlandse locaties vooral inzicht gaven in hoe het kampensysteem in de praktijk functioneerde boden de Duitse locaties meer zicht op het ontstaan de uitwerking en de normalisering van dat systeem. In Nederland zag ik wat het systeem deed met mensen. In Duitsland werd duidelijk hoe ideologie, beleid, organisatie en uitvoering met elkaar verbonden raakten en hoe dat in de samenleving kon worden geaccepteerd of genormaliseerd. Dat verschil heeft mijn leerproces verdiept en zorgde ervoor dat ik niet alleen keek naar wat er gebeurde, maar ook naar hoe dit mogelijk werd gemaakt. Tijdens de Duitse excursies werd opnieuw zichtbaar hoe snel betekenis verdwijnt wanneer context ontbreekt. Meerdere locaties ogen leeg en/of ordelijk, waardoor het zonder uitleg lastig is om te begrijpen wat zich daar heeft afgespeeld. Zonder voorbereiding blijven het plekken waar weinig houvast is en waar je gemakkelijk aan voorbijgaat. Juist daardoor werd opnieuw duidelijk hoe belangrijk het is om voorkennis te hebben en mijn eigen beelden tijdelijk opzij te zetten. Dit sluit aan bij het parkeren (mijn eerste indruk niet leidend laten zijn, maar ruimte maken voor uitleg achtergrond en nuance). De ervaring van de bezoeken zat voor mij dan ook minder in wat ik voelde op locatie en meer in het proces van kijken, luisteren en plaatsen. In vergelijking met de Nederlandse excursies merkte ik dat mijn manier van kijken veranderd is. Waar ik eerder vooral bezig was met het begrijpen van het systeem, ging mijn aandacht nu vaker uit naar menselijk gedrag binnen dat systeem. Niet alleen bij slachtoffers, maar ook bij uitvoerders, meelopers en mensen die afstand hielden om hun werk te kunnen doen. Dat sluit aan bij het inzicht dat ik tijdens de Nederlandse excursies al begon te ontwikkelen, dat gedrag zelden los te zien is van context, druk, angst of gewenning. De Duitse locaties maakten dit inzicht concreter, doordat zichtbaar werd hoe dit gedrag onderdeel werd van het dagelijks functioneren. De Duitse reis heeft dit inzicht verder aangescherpt. Ik merkte dat ik minder snel geneigd was om gedrag direct te labelen of te verklaren. In plaats daarvan stelde ik mezelf vaker de vraag ‘zou ik met deze situatie willen ruilen’. Niet als moreel oordeel, maar als hulpmiddel om mijn eigen positie te relativeren en mijn aannames te toetsen. Dat lukte niet altijd, maar het bewust stellen van die vraag laat zien dat mijn leerdoel niet alleen theoretisch is gebleven, maar ook tijdens de bezoeken actief aanwezig was. De leeropbrengst van deze excursies zit voor mij in de combinatie van voorbereiding, bezoek en verslaglegging. Door mij vooraf inhoudelijk te verdiepen kon ik tijdens de excursies beter plaatsen wat ik zag en hoorde. Het uitwerken van verslagen dwong mij om mijn observaties te ordenen en te koppelen aan mijn leerdoelen. Daardoor werd zichtbaar welke inzichten zijn blijven hangen en waar mijn manier van kijken daadwerkelijk is veranderd. Het in de bus schrijven hielp mij om afstand te nemen van het moment en mijn ervaringen te vertalen naar toepasbare inzichten. In mijn werk ontmoet ik regelmatig mensen die wantrouwend, gesloten of moeilijk benaderbaar zijn. Eerder zag ik dat gedrag sneller als lastig. Door deze minor en met name door de excursies ben ik gedrag steeds meer gaan zien als het gevolg van omstandigheden in plaats van als eigenschap van een persoon. De Duitse excursies hebben dit verder verdiept, doordat zichtbaar werd hoe gedrag kan ontstaan en blijven bestaan binnen systemen waarin afstand, routine en taakgericht werken centraal staan. De studiereis naar Duitsland maakte duidelijk hoe afstand nemen een functioneel onderdeel kan zijn van werken binnen extreme omstandigheden. Dat mechanisme herken ik uit mijn eigen werk, waar afstand soms nodig is om te kunnen handelen. Tegelijk liet deze reis zien hoe dun de grens is tussen functionele afstand en het stoppen met vragen stellen. Voor mijn professionele ontwikkeling betekent dit dat ik scherper ben geworden op mijn eigen denkproces. Ik ben mij bewuster van momenten waarop ik automatisch invul wat ik denk te zien. Op korte termijn betekent dit dat ik in mijn werk bewuster probeer te vertragen in mijn denken en eerst vaststel wat er feitelijk gebeurt, voordat ik conclusies trek. Op langere termijn wil ik deze manier van kijken blijven toepassen als vast onderdeel van mijn professionele houding. Daarnaast heeft deze reis bevestigd dat mijn neiging om eerst te observeren en pas later te reageren geen beperking is, maar helpt om zorgvuldiger te werken. Wat ik tijdens eerdere excursies al begon te merken werd hier verder bevestigd, minder snel reageren leidt uiteindelijk tot betere beslissingen. Niet door minder betrokken te zijn, maar door bewuster te handelen en mijn aannames actief te blijven toetsen. Wanneer ik deze Duitse excursies plaats naast de Nederlandse excursies zie ik een duidelijke lijn. Waar ik begon met het formuleren van een leerdoel, ben ik nu bezig met het toepassen ervan in de praktijk. Niet door altijd anders te handelen maar door bewuster te kijken naar mijn eigen reacties, aannames en irritaties en daar actief op te reflecteren. Deze minor heeft mij niet geleerd wat ik moet denken, maar heeft mij geholpen om beter te zien hoe ik denk en hoe mijn manier van kijken invloed heeft op mijn handelen. Dat geldt zowel in de context van oorlog en herinnering als in mijn dagelijkse werkpraktijk. Aan toekomstige bezoekers van deze locaties zou ik willen meegeven dat een bezoek pas waarde krijgt wanneer je bereid bent je voor te bereiden en de tijd te nemen om te begrijpen wat je ziet. Het is niet nodig om iets te voelen of onder de indruk te zijn. Het gaat erom dat je kijkt, luistert en nadenkt.

H.

Op dit moment is mijn beeld van de Tweede Wereld groter en indrukwekkender dan dat het was. Wij in Nederland staan vooral stil bij de Joden en de Holocaust. Het verzet hemelen we helemaal op, maar er is zoveel meer en soms klopt het beeld niet wat wij voorgeschoteld krijgen. De hele aanloop met de NSDAP, de gedachte over lebensraum en het Arische ras, zijn onderwerpen waar ik nog nooit zo bij stil heb gestaan en waar ik ook soms wel van schrok tijdens de minor. Ik schrok dan wat er van mensen kan worden. De Tweede Wereldoorlog geeft heel goed weer dat het menselijke gedrag beïnvloedbaar is en dat wanneer je een hele groep meekrijgt, je ook heel veel voor elkaar kan krijgen. We zien dit niet alleen terug tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar ook bij de oorlog in Vietnam en bij de genocide in Rwanda. Het besef dat wij mensen heel ver kunnen gaan, kwam vooral door de bezoeken aan de verschillende concentratiekampen. Je ziet en hoort het, maar begrijpen doe je het maar een beetje. Tijdens de uitleg bij de plenaire bijeenkomsten, werd mij heel duidelijk hoe dat menselijk gedrag werkt en wat ervoor kan zorgen dat wij zover kunnen gaan. Als ik dan weer terugdenk aan de concentratiekampen, dan vind ik het wel erg indrukwekkend. Alles was doordacht en de technologie stond hoog in het vaandel bij de Duitsers. Dit ging dan wel ten koste van de gevangenen, die onder erbarmelijke omstandigheden dwangarbeid moesten verrichten. Het kijken naar de daders, omstanders en slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, creëert een ander beeld dan dat wij in de geschiedenisboeken kunnen lezen. Het beeld dat geschetst wordt in geschiedenisboekjes is vaak eenzijdig, niet volledig en soms gebaseerd op fictie. Dit zien we terug als we kijken naar ons koningshuis, veel van wat wij lezen en horen zorgen ervoor dat ons koningshuis er goed uitkomt. Het is belangrijk dat we dit kritisch tegen het licht aanhouden en ook een ander geluid laten horen, het eerlijke geluid. Niet om het koningshuis in diskrediet te brengen, maar om het eerlijke verhaal te vertellen. Nog een voorbeeld van fictie wat een feit is geworden is de capitulatie in Wageningen, waar ik het in portfolio 1 over heb gehad. Dit is fictie, maar zit wel in ons collectieve geheugen als feit. Net als dat velen denken dat er heel veel Duitsers niet hebben geweten wat er allemaal speelde in de concentratiekampen. Dit klopt ook niet, het is onmogelijk dat zij het niet wisten. Er waren wel zoveel kampen en de gevangenen werkten ook buiten de kampen, daarnaast hadden heel veel dorpen gewoon zicht op de kampen. Voorbeelden daarvan heb ik gezien bij Ravensbrück en Dora Mittelbau. De oorlog was bij de slag om Stalingrad al verloren, toch gingen de Duitsers door met het uitvoeren van opsluiten en uiteindelijk vernietigen van tegenstanders of mensen die niet voldeden aan de Arische kenmerken. Het was schokkend om te zien en te horen hoe de bevolking hierin meeging en dat je nergens leest van opstanden. Men durfde het misschien niet en onder Hitler stond Duitsland wel weer op de kaart en ging het economisch goed. Dit is een verklaring waarom Hitler zoveel mensen meekreeg.

Belangrijk voor mij is dat ik altijd kritisch kijk naar wat er over de Tweede Wereldoorlog wordt gezegd. De overwinnaars schrijven de geschiedenis, het is dus een gekleurde geschiedenis. Met deze bewustwording ga ik mij verdiepen in de lesstof. Het is belangrijk om ook de andere kant te bekijken om zo tot een genuanceerd verhaal te komen, een verhaal van daders, slachtoffers en omstanders waar we in deze tijd iets van kunnen leren. Niet door ons emotioneel betrokken te laten zijn, maar om ons de gebeurtenissen op een juiste wijze te herinneren en deze herinnering op jezelf te reflecteren. Ik ben hier mee begonnen en dit zorgt echt dat je anders in het leven gaat staan, minder bezorgd en meer liefdevoller door iedereen echt in hun waarde te laten. Ik heb de afgelopen tijd ook veel complimenten gegeven aan mensen, of mensen die erdoor heen zaten laten zien dat ze goed bezig waren. Dit waren geen (expliciete) onderwerpen van deze Minor, maar doordat ik alle lesstof goed tot me in heb laten werken, is mijn huidige gedrag richting andere mensen wel veranderd naar meer positiviteit. Ik voelde mij tijdens de bijeenkomsten gehoord. Eindelijk werd er gezegd wat ik al zo lang denk. Dit gaat dan over het nuanceren van gevoelige onderwerpen, maar ook over de thema’s van de laatste bijeenkomst. Deze thema’s gingen over onder ander de rol van de Europese Unie en hoe wij westerse landen kijken naar de rest van de wereld. Ik benoem zo vaak dat wij met een superioriteitsgedachte kijken naar de wereld. In mijn directe omgeving snappen ze dat niet en waar ik werk kan ik het ook niet hardop zeggen bij iedereen. Ik vond het daardoor fijn en bevestigend dat dit tijdens deze minor ook gezegd werd. Ik ben dus niet de enige en ik moet mij hierover toch maar eens meer laten horen. Voordat ik dat ga doen, moet ik me wel eerst goed inlezen zodat ik er stevig insta. Ik zal dan ook kritisch kijken naar mijzelf en hoe ik erin sta, ik denk dat het Parkeren wat wij hebben moeten doen, mij hierbij gaat helpen. Deze minor heeft meer dan aan mijn verwachtingen en leerwaarde voldaan. Ik wilde vooral qua kennis de verdieping in, maar ik ging ook nadenken over het menselijk gedrag. Niet alleen de Tweede Wereldoorlog kwam ter sprake, maar we hebben ook naar andere conflicten gekeken. Zo kreeg ik een beeld van hoe het menselijk gedrag werkt in situaties als de Tweede Wereldoorlog of andere conflicten. Ik heb het al eerder gezegd, maar het kijken naar de profielen van daders, omstanders en slachtoffers was een echte verdieping die mij heel veel heeft geleerd. Niet alleen op professioneel gebied kan ik dit gebruiken, ik gebruik het ook als mens. Hoe kijk ik naar de ander en hoe kan ik ervoor zorgen dat mensen naar elkaar omzien? Dit is na deze minor echt een denkwijze waar ik aan wil werken.

G.

Voorafgaand aan de tour Terres de Mémoires – Lieux de Mémoires begon ik met gemengde verwachtingen. Ik wist welke locaties we zouden bezoeken en had mij, mede vanwege de Engelstalige en Duitstalige tolken, al enigszins verdiept in de geschiedenis van de verschillende kampen. Mijn verwachting was dat deze reis vooral zou zorgen voor verdere verdieping: niet alleen in feiten, maar juist in de specifieke verhalen per locatie. Ik hoopte op nuance, op persoonlijke verhalen die de geschiedenis menselijker zouden maken. Daarbij verwachtte ik dat er aandacht zou zijn voor verschillende perspectieven: slachtoffers, daders en omstanders. En heel praktisch: ik ging er ook vanuit dat het koud zou zijn, iets wat uiteindelijk inderdaad het geval bleek. De bezoeken zelf heb ik over het algemeen als positief ervaren. De reis was tot in de puntjes georganiseerd en dat gaf mij rust. Duidelijkheid en structuur zijn voor mij belangrijk, en die heb ik binnen deze minor meer ervaren dan in veel andere onderdelen van mijn studie. Tegelijkertijd waren er ook momenten waarop het programma voor mij te intensief werd. Sommige rondleidingen duurden lang, en op een gegeven moment merk je dat je hoofd vol zit. Dan luister je nog wel, maar neem je weinig meer op. Daarbij vond ik het luisteren naar een tolk in een andere taal erg energieslurpend. Dat ligt niet aan het programma, maar wel aan mijn eigen belastbaarheid. Desondanks heb ik de bezoeken als waardevol ervaren; de inhoud en betekenis ervan komen ook duidelijk terug in mijn verslagen. De leeropbrengst van deze excursies zit voor mij vooral in de opbouw van kennis gedurende de hele minor. Ik heb echt een stijgende lijn ervaren. Het was veel informatie en soms voelde het alsof mijn hoofd overliep, maar bij de eindtoets bleek dat er toch meer is blijven hangen dan ik vooraf dacht. Niet alles, maar voldoende om verbanden te kunnen leggen en kritisch te reflecteren. De voorbereiding en verslaglegging speelden hierin een belangrijke rol. Ze zorgden voor voorkennis, maar ook voor herhaling en verdieping. Sommige onderwerpen kende ik al in grote lijnen, maar kregen door de locaties een concreet beeld. Je kunt lezen over een grot, een barak of een kamp, maar pas als je er staat, krijgt het betekenis. Natuurlijk blijft het onmogelijk om echt te voelen wat mensen toen hebben meegemaakt, geuren, geluiden, angst en wanhoop zijn niet na te bootsen. Maar het zien van de plekken maakt het verschil tussen weten en beseffen. Wat mij sterk is bijgebleven, is dat je soms denkt het ergste al gehoord te hebben, en dat er dan weer een nieuw verhaal volgt dat nog schrijnender is. Niet als een vergelijking of wedstrijd, maar als besef hoe ver menselijke wreedheid kan gaan. Tegelijkertijd zit de belangrijkste leeropbrengst voor mij niet alleen in het verleden, maar in het heden: het besef dat je altijd kritisch naar jezelf moet blijven kijken. Dat je moet blijven nadenken, zelf verantwoordelijkheid moet nemen en niet mag meegaan in groepsdruk of gemakzucht. Juist dat voorkomt herhaling, hoe klein ook. Het belang van deze ervaring is voor mij zowel persoonlijk als beroepsmatig groot. Persoonlijk helpt het mij om trouw te blijven aan mijn eigen normen en waarden en mezelf recht in de spiegel aan te kunnen kijken. Voor mijn omgeving hoop ik iemand te zijn die betrouwbaar is, die oog heeft voor anderen en die verantwoordelijkheid neemt. Dat betekent dit dat ik iedereen gelijkwaardig behandel, ongeacht achtergrond, gedrag of situatie. Dat mensen zich bij mij veilig en gezien voelen. Op korte termijn levert deze ervaring misschien weinig tastbaars op, maar op de lange termijn des te meer. Hoe mensen mij herinneren, zal afhangen van hoe ik mij dagelijks gedraag. De kennis en ervaringen die ik heb opgedaan kan ik blijven delen, bijvoorbeeld met mijn dochter, zodat zij stukje bij beetje leert over deze geschiedenis. Ook in contact met patiënten die de oorlog nog hebben meegemaakt, helpt het om met begrip en kennis te kunnen luisteren. In de toekomst zullen er steeds minder ooggetuigen zijn, en worden jongeren afhankelijk van wat wij doorgeven. Dat schept verantwoordelijkheid. Aan toekomstige bezoekers zou ik willen meegeven: ga niet alleen om te kijken, maar om te reflecteren. Sta open, neem rustmomenten en wees mild voor jezelf als het even te veel wordt. Deze locaties hoef ik zelf niet snel opnieuw te bezoeken, niet omdat ze niet belangrijk zijn, maar omdat ze zwaar zijn. Wat ik heb gezien en geleerd draag ik mee, en dat is voor mij de kern van herdenken.

J.

De bezoeken heb ik als waardevol ervaren. Je krijgt bij het ene bezoek meer mee dan bij het andere, maar dat is niet erg. Je komt op plekken waar je zelf niet snel zou komen. Het mooiste bezoek vond ik Wewelsburg. Dat vind ik echt gaaf zo’n kasteel. En dan is het besmet omdat het van Himmler is geweest. En dat is dan net jammer. Maar dat je daarin kan overnachten is echt gaaf. Ik zou niet weten wat ik nog meer moet zeggen. De verslagen zeggen denk ik ook genoeg. De leeropbrengst is veel geweest. Ik denk dat je naar heel het plaatje moet kijken. Dus niet alleen de voorbereiding maar ook het moment zelf en de uitwerking. Dan kan ik zeggen dat het een leerproces voor mij is geweest hoe je moet leren. Ook hoe je moet kijken naar gebeurtenissen in de geschiedenis. Het is voor mij ook een bevestiging geweest dat er veel geframed wordt wat dus niet juist is. Er is een verhaal wat verteld moet worden en daar worden zaken in weggelaten omdat het niet uitkomt. En als je kennis hebt dan is het mogelijk om hier doorheen te prikken. Maar dan moet je dus wel kennis hebben. Ook dit proces is een leeropbrengst geweest van dit alles. Dit zijn algemeenheden maar wat ik specifiek geleerd heb en opgenomen heb dat heb ik in de verslaglegging opgenomen. Maar een stukje voorbereiden per bezoek en daarna verslagleggen zou ook goed zijn in andere dingen. Als je in het publiek moet debatteren is het belangrijk dat je een goede voorbereiding hebt. En na dien nog eens terugkijken hoe heb ik het gedaan. Daar leer je veel van. Dus het proces is zeer waardevol voor mij geweest. Ik durf niet te zeggen wat ik specifiek op korte termijn hier mee zou gaan doen. Op de lange termijn is het handig om de dingen te volgen die ik zojuist heb opgeschreven. Voorbereiden voordat je een debat gaat voeren. Dit is dan beroepsmatig. Maar voor mijn privé en mijn omgeving denk ik dat ik gedrag beter kan plaatsen. En anders moet ik dat in ieder geval gaan proberen. Ik weet nu hoe het werkt en hoe bepaald gedrag tot stand komt dus ik moet hier nu ook rekening mee gaan houden. Dit is dan wat ik op de korte termijn zal moeten doen. Wat ik toekomstige bezoekers zou meegeven is om niet vergeten te relativeren. Je moet het een plekje kunnen geven. Weet je op voorhand al dat je er niet tegen kan, ga dan ook niet. Je moet geen dingen doen waar je niet tegen kunt. Maar ook als bezoekers bij Wewelsburg zijn, dan zou ik ook zeggen geniet ervan. Het klinkt misschien gek, maar ik vind dat je ook wel mag genieten van deze locatie. Dit kasteel was geen concentratiekamp. Hier zijn geen mensen op die manier behandeld. Doe tussen de bezoeken door wat leuks en als het nodig is praat er met elkaar over. Ik zou de locaties niet zo snel nog eens bezoeken. Het is bij mij een soort toets. Ik heb het een keer gezien en dan is het zo. Een toets lees ik goed en vul ik één keer in. Ik ga niet nog eens terugkijken of ik alles wel goed gedaan heb. Ik heb de locaties goed bekeken en daar laat ik het bij. Ravensbrück was groot en daarom zou ik daar misschien nog wel eens naar terug gaan, omdat ik niet het idee heb dat ik alles heb gezien. De Wewelsburg zou ik misschien ook nog wel naar terug gaan omdat dit een mooi kasteel is en de omgeving mooi is. Maar ik zou het daar niet meer doen om de historische context.

Ik denk dat we mogen terugkijken op een mooie tijd. En ondanks we anders in het leven staan dat we toch ook de dingen vinden die elkaar verbinden. Wat ik ook kan waarderen is de mooie gesprekken over het geloof die ik met verschillende deelnemers heb gehad. Wat ook geleid heeft tot weer een stukje evangelisatie en dat ik M een Bijbel heb mogen geven. Ik had hier aan het begin om gevraagd aan de Heere. Ik heb gevraagd of ik het nog eens met iemand over het geloof mocht hebben. Ik heb het volgens mij bijna iedere dag wel met iemand over het geloof gehad. Nu hoop en bid ik of dit ook gezegend mag worden. Ik hoop dat het voor mijn klasgenoten eens waarlijk Kerst mag worden dit jaar. Dat Het Licht eens in hun harten mag gaan schijnen. We zijn immers allemaal op weg naar de eeuwigheid. Zo zie ik de groep ook. En we moeten allemaal eens voor God verschijnen. En dan ben ik blij dat ik hier ook wat van heb mogen delen.  Doordat wij een groep hebben die allerlei achtergronden kent zijn wij een hele goede Einsatsgruppe. Ik moet het uit mijn perceptie beschrijven dus dan begin ik ook maar met mezelf. Ik zou de troep aansturen. Het overzicht houden en de keuzes maken. Vervolgens hebben we verschillende stafleden. Hieronder zou M vallen en E. Deze hebben toch al wat meer ervaring en M heeft kennis van voeding en heeft ook ervaring met het leger. Daarnaast als iemand niet helemaal meer alles op een rijtje heeft sturen we deze even langs M. Die mag iedereen weer op de rit krijgen. De rest mag gaan vechten. Ik zou S in de voorhoede zetten met J. Daarachter T. Het lijken me sterke mannen die ervoor kunnen zorgen dat we door kunnen breken. Als er gewonden zijn dan hebben we daar M voor. Zij mag de gewonden verplegen. Al met al hebben wij dus veel kwaliteiten aan boord. Wij zouden het perfect uit kunnen voeren. Het lijkt wel een beetje op Stratego of schaken. Je kunt de strijd niet winnen met allemaal dezelfde mensen. Verder zouden wij niet goed slecht met anderen om kunnen gaan. Maar ik denk wel als het moet en er zijn er een aantal die het voortouw nemen dat het wel zou kunnen. Na ons werk zouden wij een echte Einsatzgruppe zijn. Lekker met elkaar ontspannen zijn en gezellige dingen doen. In 1943 lag de nadruk meer op het deporteren. Dat zou onze groep prima aan kunnen. En anders hebben we de kennis en kunde om de leden van de groep er doorheen te trekken. We zouden alle kwaliteiten aan boord hebben om dit tot een goed einde te brengen. Lichamelijk en geestelijk. Dit gedrag is te verklaren doordat we al een poosje met elkaar omgaan en we gehecht zijn aan elkaar. We staan met z’n allen sterk. Als we dit in de eerste week zouden moeten doen zou het waarschijnlijk niet goed gaan, omdat we de verschillende achtergronden nog niet kennen. Dat ligt nu geheel anders. We weten wie wat kan en waar we sterk in zijn. De een pakt wat meer de leiding en de ander volgt. Ik ben er nog meer van overtuigd dat hier de gezinssituatie heel belangrijk is. En ook dat het heel belangrijk is om de geschiedenis van je land te kennen. En hoe meer mensen hier naartoe komen hoe moeilijker het zal worden om dit te leren. Als je geen binding hebt met het verleden zal je nooit een land kunnen bouwen wat over grenzen heen kan kijken. Hier waren wij altijd goed in. Dat moet zo blijven. Dat het belangrijk is om op te staan waar er onrecht geschied. Je moet het niet aan je voorbij laten gaan. In mijn gedachten denk ik terug aan het filmpje in de trein wat test of er mensen ingrijpen als iemand onheus wordt bejegend. En dat er dan iemand rustig bij gaat zitten en z’n mes pakt. Dat is niet helemaal wat we moeten doen, maar dit laat wel zien we moeten niet bang zijn om tegen het onrecht op te staan. Altijd te staan voor het goede en het slechte proberen de kop in te drukken. De eerlijke boodschap te verkondigen ook al is deze niet gewenst. Als je iets doet moet je er de volle 100% voor gaan. En wat ik geloof is als er mensen in deze tijd niet gestraft zijn voor hun verkeerde dingen dan zullen ze daar later nog voor gestraft worden. Proberen om geen oordelen te maken. En je in de tijd te verplaatsen. Zou ik anders gehandeld hebben? Dat het ik wel geleerd. En dit wilde ik ook leren.

L.

Met een open blik ben ik deze minor ingegaan. Daarbij heb ik de populistische mening, die vooral op beelden in films en series gebaseerd was, omtrent bepaalde onderwerpen omgezet naar feitelijke kennis. Er is een mooie basis gecreëerd om zelf onderzoek te gaan doen naar onderwerpen die mij interessant lijken. De opbouw van de minor laat vooronderzoek zien, het uitwerken van de locatie en het locatiebezoek wat een goede structuur is voor de toekomst. Er zijn in de lessen meer dan voldoende voorbeelden gegeven van literatuur die ik kan gaan bestuderen om mijn kennis uit te breiden waarbij de minor een belangrijke basis heeft gecreëerd. Je kan alleen maar een stevig huis bouwen als je fundering goed is. En zo zie ik de minor ook, de fundering is stevig en is klaar om bebouwd te worden. Als laatste wil ik aangeven dat ik een avontuur heb beleefd. Het gevoel van vroeger op schoolreisje gaan, elke keer als we een theorieles hadden, op locatiebezoek gingen en in meerdere mate de studiereis naar Duitsland, dan had ik er zin in en was ik kinderlijk gemotiveerd. Het gedrag wat ik liet zien in de les, een (grappige) opmerking hier en daar, is daar het bewijs van. Ik zat er helemaal in en beleefde op dat moment de les of de locatie. Dus aan mijn verwachtingen is meer dan voldaan, veel meer zelfs.    

En zo zijn er nog vele dingen die ik heb geleerd. Als ik naar mezelf kijk heb ik geleerd dat nuance in mijn mening geduld teweegbrengt in mijn handelen en ik daardoor meer open sta voor een ander zijn mening of de feiten rondom een onderwerp. Het heeft mij inzichtelijk gemaakt dat ik als mens op deze leeftijd nog steeds open sta om te leren en mijzelf kan aanpassen aan hetgeen wat ik geleerd heb. Ik durf daarbij mijn competenties in de werksfeer te implementeren wat mij een betere verpleegkundige/diëtist heeft gemaakt. Ik ben nog net zo’n enthousiast persoon als wat ik dertig jaar geleden was. Ik kan mij daardoor makkelijk in een groep mengen met mensen van 18 tot 25 jaar en ik mij daarbij geaccepteerd voel. Het zegt veel over mij als mens en ik heb dan ook geleerd mijzelf meer te gedragen zoals ik dat heb gedaan in de minor. Ik heb geleerd dat mijn enthousiaste gedrag ook enthousiasme en menselijke connectie oproept bij anderen. Ik heb tijdens de studiereis gemerkt dat ik dat erg fijn vind. Ik heb afstand genomen van emoties tijdens het bezoek van een locatie. Ja, de emotie mag er zijn maar heeft er op bepaalde momenten voor gezorgd dat ik minder kritisch was. Ik heb geleerd om mijn emoties te parkeren waardoor er ruimte ontstaat voor een kritische blik want ik kan namelijk niets meer veranderen aan het verleden. De leerdoelen die ik had zijn in deze minor behaald. Ik heb de kans gehad mij te verdiepen in de theorie rondom de Tweede Wetreldoorlog buiten de populistische Amerikaanse propaganda uit de films en series. Maar zoals eerder beschreven het heeft voor mij ook het startpunt gevormd om mij verder te verdiepen in de onderwerpen die ik belangrijk vind waarbij de opbouw uit de minor een protocol heeft gevormd, een houvast. De overeenkomst met mijn leerdoelen en het geleerde is dat ik tijdens de minor gevoeld heb of in andere woorden, ik heb beleefd waardoor het voor mij meer tastbaar is geworden. Het effect van de minor is vooral dat ik een geduldiger mens ben geworden waardoor ik de tijd neem om naar mensen te luisteren en te horen wat ze zeggen. Dit heeft al standvastigheid in mijn leven gekregen na het bezoek aan begraafplaats Ysselsteyn. De minor heeft gezorgd voor inzicht dat ik als mens nog steeds graag wil leren maar daarbij ook mijn houding en gedrag durf aan te passen op het geleerde. Dit is een groot inzicht voor mij als mens en professional. Door het enthousiasme en de manier van lesgeven heb ik gemerkt dat het plezier wat ik de afgelopen maanden beleefd heb, gezorgd heeft voor meer inzicht in het geleerde maar ook het doorpakken op het onderwerp en het betrekken van mijn omgeving hierbij. Het verdere effect is dat ik een hele mooie tijd heb beleefd met leuke mensen en sinds jaren weer eens gesprekken heb gevoerd die ik als waardevol ervaar.

M.

Mijn kennis is een stuk verdiept ten opzichte van de eerste bijeenkomst. Waar ik aan het begin vooral losse feiten en basisinformatie kende, begrijp ik nu veel beter hoe gebeurtenissen in de oorlog met elkaar samenhingen. Ik heb meer inzicht gekregen in tijdlijnen, oorzaken en gevolgen, en ik kan nu de grote lijnen van de oorlog beter plaatsen. Daarnaast heb ik veel geleerd over de psychologische kant: hoe dadergedrag ontstaat, hoe gewone mensen fouten kunnen maken of meegaan in een systeem, en welke sociale processen daarin een rol spelen. Ook weet ik nu meer over hoe de Holocaust zich ontwikkelde en waarom dit geen vooraf vaststaand plan was, maar een steeds verder uit de hand gelopen proces. Ik merk dat ik hierdoor met meer kennis, maar ook met meer begrip voor de menselijke kant naar de oorlog kijk. Aan mijn verwachtingen is eigenlijk volledig voldaan. Ik hoopte vooraf dat deze minor mij meer feitelijke kennis zou geven over de Tweede Wereldoorlog en dat ik beter zou begrijpen waarom mensen zich in oorlogstijd op bepaalde manieren gedragen. Dit is precies wat er gebeurd is. Ik wilde ook verschillende perspectieven leren zien en leren hoe je dat zonder vooroordelen benadert. Tijdens de lessen, maar vooral ook tijdens de studiereis, werd ik echt gedwongen om verder te kijken dan de standaardbeelden die ik had. Daarnaast hoopte ik dat ik dit onderwerp later beter met anderen zou kunnen bespreken. Door de combinatie van theorie, gesprekken en de bezoeken op locatie heb ik nu veel meer zelfvertrouwen in mijn kennis en kan ik mijn gedachten hierover beter verwoorden. Tijdens deze minor heb ik op meerdere vlakken veel geleerd. Inhoudelijk heb ik veel meer kennis opgedaan over de Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en het ontstaan daarvan. Ik heb geleerd hoe dadergedrag werkt, hoe groepsdruk ontstaat en hoe leiderschap en omstandigheden invloed hebben op menselijk gedrag. Over mezelf heb ik ontdekt dat ik vrij open ben in groepen, maar ook dat ik beïnvloed kan worden door groepsprocessen. Tegelijkertijd heb ik gemerkt dat ik vrij bewust nadenk over mijn eigen rol daarin. Over anderen heb ik geleerd dat iedereen anders reageert op dit soort onderwerpen en dat mensen soms heel anders blijken te zijn dan je vooraf denkt. Als mens heeft deze minor mij meer bewust gemaakt van hoe kwetsbaar vrijheid is en hoe belangrijk het is om kritisch te blijven nadenken, ook als je in een groep zit. Als professional heeft het mijn inzicht in menselijk gedrag, groepsprocessen en veiligheid vergroot. Dat past goed bij mijn studie en toekomstige werk.

De overeenkomsten tussen mijn leerdoelen en wat ik uiteindelijk geleerd heb, zijn heel duidelijk. Ik wilde meer feitelijke kennis, meer inzicht in dadergedrag en een bredere kijk op verschillende perspectieven. Al deze doelen zijn zoveel als kan, gehaald. Ik wilde ook leren hoe ik dit onderwerp beter bespreekbaar kon maken en hoe ik zonder vooroordelen naar dit thema kon kijken. De minor sloot precies op die wensen aan. Ik kan nu beter uitleggen waarom bepaalde processen plaatsvinden en ik ben me bewuster geworden van mijn eigen oordelen en hoe ik daar kritisch mee om moet gaan. De minor heeft ervoor gezorgd dat ik anders kijk naar menselijk gedrag en naar veiligheid in het algemeen. Ik ben bewuster geworden van hoe makkelijk groepen beïnvloed kunnen worden en hoe belangrijk het is om kritisch te blijven, juist als dingen vanzelfsprekend lijken. Voor de toekomst wil ik mij meer richten op onderwerpen die te maken hebben met menselijk gedrag, groepsprocessen, radicalisering en escalatie. Ik merk dat dit perfect past bij mijn opleiding en dat ik deze kennis goed kan gebruiken in mijn professionele loopbaan. Ook denk ik dat ik het onderwerp Tweede Wereldoorlog en Holocaust nooit meer op dezelfde manier zal bekijken; ik wil dit blijven volgen en erover blijven leren. Met het afronden van dit portfolio komt ook een intensieve, leerzame en bijzondere periode ten einde. De minor Tweede Wereldoorlog Educatie heeft mij niet alleen inhoudelijk veel gebracht, maar mij ook aan het denken gezet over menselijk gedrag, verantwoordelijkheid en de kwetsbaarheid van vrijheid en veiligheid. Waar ik aan het begin van deze minor vooral keek naar historische feiten en bekende gebeurtenissen, kijk ik nu met een veel bredere, kritischere en menselijkere blik naar de Tweede Wereldoorlog en alles wat daarmee samenhangt. De combinatie van theorie, gastlessen, en vooral de studiereis naar Duitsland heeft deze minor uniek gemaakt. Het bezoeken van de verschillende lieux de mémoire maakte de geschiedenis ook wat meer tastbaar. Door daadwerkelijk op deze plekken te staan, werd duidelijk dat de Tweede Wereldoorlog niet alleen bestaat uit cijfers en verhalen, maar uit echte mensen, keuzes en processen die zich vaak stap voor stap hebben voltrokken. Deze ervaringen hebben mijn beeld van de oorlog verdiept en zullen mij daarom ook bijblijven. Daarnaast heb ik tijdens deze minor veel geleerd over mezelf en over groepsdynamiek. Ik ben me bewuster geworden van mijn eigen houding, aannames en rol binnen een groep, en van de invloed die groepsprocessen kunnen hebben op individuen. Deze inzichten sluiten sterk aan bij mijn opleiding en vormen een waardevolle basis voor mijn toekomstige professionele handelen. Tot slot wil ik mijn grote dank uitspreken aan W. voor het verzorgen van deze minor. Zijn kennis, betrokkenheid en manier van begeleiden hebben deze minor niet alleen inhoudelijk sterk gemaakt, maar ook veilig, open en verdiepend. De ruimte voor discussie, reflectie en verschillende perspectieven zorgde ervoor dat deze minor meer was dan een onderwijsprogramma; het was een unieke leerervaring die mij zowel als student, professional en mens heeft gevormd. Ik kijk met veel waardering terug op deze minor en neem de opgedane kennis, ervaringen en inzichten mee in mijn verdere studie en toekomstig werk. De lessen uit deze periode zullen mij blijven begeleiden in hoe ik kijk naar geschiedenis, menselijk gedrag en mijn eigen verantwoordelijkheid binnen de samenleving.

J S.

De plekken van herinnering; ik startte dit avontuur in het daderland met weinig verwachtingen. Tuurlijk heb ik van tevoren mijn onderzoek gedaan en wist ik welke locaties ik ging bezoeken, maar verder wist ik niet hoe het zou lopen op locatie, wist ik niet hoe dat met de groep ging en wist ik niet hoe ik me daar zelf zou bij voelen. Er open ingaan en omarmen wat je tegenkomt; dat was mijn instelling. Dat is iets wat ik niet makkelijk vind om te doen. Afscheid van het onbekende en niet weten wat er komen gaat, maar je leert er veel door. Uiteraard wist ik van tevoren wel dat deze reis een unieke ervaring ging worden. Deze plekken zou je wel kunnen bezoeken, maar dat doe je bijna nooit in een keer achter elkaar, en zeker niet met de juiste begeleiding. De bezoeken heb ik als uiterst informatief ervaren. Het is natuurlijk niet niks om elke dag in een kort tijdsbestek veel informatie tot je te moeten nemen, maar hoe het tijdens deze reis ging werkte voor mij prima. De vrije tijd die we aan het einde van de dag kregen was voor mij handig om te verwerken wat we allemaal hebben meegemaakt. Tijdens de excursies maakte ik aantekeningen en in de avond schreef ik een verslag. Dit recept herhaalde ik iedere dag.  Je leert ongelooflijk veel op een reis als deze, en dat leren gaat veel verder dan alleen de gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog. Dat leren gaat over gedrag, gedrag van mensen die in staat zijn tot de bizarste dingen. Wat drijft mensen, hoe kan het zo ver komen en is het niet allemaal heel logisch? Wat is er nou in wezen veranderd met tachtig jaar geleden. De grote brei aan informatie kan je langzaam vouwen tot een grote prop waarin ieder kreukeltje met elkaar verbonden is. Want dat is hoe het zit: dat begint al met de lessen, met aangevuld de excursies in Nederland, gevolgd door de voorbereiding op Duitsland en dan de reis zelf. Zonder voorbereiding tast je op locatie in het duister en loop je steeds achter de feiten aan. Tegen de tijd dat je het dan eenmaal zal begrijpen is de bus alweer geparkeerd bij de volgende halte. De verslaglegging achteraf is als het ware de lijm die nodig is om alle losse snippertjes vast te plakken tot een geheel. Wat ik persoonlijk met deze reis heb bereikt is denk ik al duidelijk geworden in de meer dan 11.000 woorden die hierboven staan. Het vat zich vooral samen in: leren hoe we omgaan met onze geschiedenis en dat narigheden van alle tijden zijn. Het psychologische aspect en de daadwerkelijke handelingen staan in ontzettend nauw verband met elkaar; nog veel meer dan ik van tevoren dacht. Beroepsmatig leverde het me als journalistiek een mooie bevestiging op: hoor- en wederhoor toepassen en niet zomaar elk verhaal voor lief aannemen. Daarmee bedoel ik ook dus niet zomaar alles wat men zegt aannemen. Tuurlijk een expert als bron is goed, maar waar heeft hij zijn informatie vandaan? Altijd alert blijven. Voor privé is de insteek anders en dat uit zich vooral in opheldering van hoe de Tweede Wereldoorlog op ons als Nederlanders geprojecteerd wordt. Ik denk dat ik nu twee keer zoveel over dit onderwerp als voorheen. Ik kan de feiten en fabels van elkaar onderscheiden en daarmee ook het gesprek/de discussie aan gaan met de rest. Ik ben ervan overtuigd dat ik nog lang niet alle informatie heb verwerkt. Ik ga er in de toekomst dan ook vanuit dat er nog meer kwartjes zullen vallen waarbij ik terugdenk aan deze minor. Ik zou niet elke locatie nog eens willen bezoeken. Al zijn het mensen die dichtbij me staan en die ik graag iets wil laten zien over de geschiedenis, dan zijn alle voormalig kamplocaties echt goed geschikt. Er is alleen niet zo veel te zien overal. Dat maakt dat je aan sommige plekken, zoals Ravensbrück wel aan één bezoek genoeg hebt. Leren over het Nazisme en de ideologieën is een hele andere tak van de sport. Daar ben ik nog lang niet over uit; een terugkeer naar Wewelsburg zie ik nog wel gebeuren.  Als we kijken naar mijn leerdoelen gaat het met name over bewustwording, de details leren kennen en de fijne kneepjes leren. In zekere zin is dat zeer goed gelukt. Ik ben bewust geworden van de 1001 verschillende gebeurtenissen die zich in deze periode hebben voltrokken en welke gedachten/handelingen daar van verschillende kanten kwamen kijken. De Tweede Wereldoorlog bestaat niet uit ‘dit en dit’ is gebeurd, maar de materie gaat veel dieper. Ik ben op een andere manier bewust van de gruwel geworden. Vooral alle nare dingen hebben we in detail meegekregen. Eerder kreeg ik alleen het verhaal in grote lijnen mee, maar dat verhaal is niks als je het vergelijkt met hoe breed mijn beeld nu van die tijd is geworden. Al met al zijn mijn leerdoelen dus behaald. Ik kan namelijk meer als professional kijken naar WOII. Er is nog veel te leren, maar ik sta al heel ergens anders dan waar ik ben begonnen. Als ik kijk naar mijn toekomstig handelen met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog: diep onderzoek doen naar je informatie als een echte journalist. Dus niet alles van de eerste beste bron aannemen. Zoek diep wat iemand zegt en waar die informatie vandaan komt. Ik wil me graag blijven verdiepen maar heb daar geen specifiek plan of doel voor gemaakt. Spread the word, dat ga ik wel doen. Ik ga het gesprek graag aan over dit onderwerp; zowel om wat te leren als om mensen wat te leren. Ik merk dat ik leren over het verleden ontzettend interessant ben gaan vinden. Juist omdat je het ook zo goed kan koppelen aan ons handelen/niet handelen in het heden. Die hele combinatie trekt mij. Wellicht zit er na mijn Bachelor Journalistiek nog een studie in waarbij ik meer met geschiedenis om zal gaan, maar daar kijk ik pas naar mijn studie naar. Datzelfde geldt overigens voor het psychologische aspect wat deze minor vaak is teruggekomen; wellicht iets om nog naar te kijken mocht ik willen doorstuderen. De komende tijd ga ik me daarover oriënteren en later kijk ik of het mogelijk is om hier dieper met iemand op in te gaan door bijvoorbeeld hetzelfde boek te lezen en dan onze eigen bevindingen te delen. De plannen na de studie zijn nog onder voorbehoud en die zet ik nog even in de ijskast. Wel is het natuurlijk mogelijk om met journalistieke producties die ik maak de geschiedenis op te zoeken. Tot slot: zoals ik al eerder aangaf. Ik moet denk ik nog veel verwerken van de reis, al is het onbewust. De komende tijd ga ik dus ook gebruiken om tot bezinning te komen. Ik had twee leerwensen: opfrissing van de algemene kennis en verhalen vanuit andere invalshoeken bekijken. De opfrissing gebeurde gaandeweg, maar wel op een manier waarbij enige basiskennis al vereist was. Nou ging dat prima voor mij, en alles wat ik zelf nog opgefrist wilde hebben na een les, ben ik zelf gaan onderzoeken. De Tweede Wereldoorlog vanuit verschillende invalshoeken bekijken is zeker wél gebeurd. Dat is eigenlijk het hoofdonderwerp van deze minor geweest. Dit hoopte ik al, maar is ook echt uitgekomen. Dit heeft invloed op mijn kijk op de geest, op mijn journalistieke kijk en uiteraard op mijn kijk op de Tweede Wereldoorlog en hoe we de afgelopen tachtig jaar met deze tijd zijn omgegaan. Aan mij in ieder geval de taak om mijn kennis en interesse die ik nu heb opgedaan niet te laten vervagen. Maar dan wel met de juiste invalshoek; specifieke dingen te weten komen.  

S.