06-11-2017

Ysselsteyn en Overloon, vergeven en vergeten



Op deze vroege morgen kom ik aan bij de Duitse militaire begraafplaats in Ysselsteyn. Langzaamaan, want ik ben geen ochtendpersoon, zie ik de de zee van ongeveer 32.000 graven. 106 blokken met twaalf rijen van telkens 25 graven, allemaal netjes naast elkaar. Ik had er wel over gelezen maar als je daar dan staat en die hoeveelheid graven bij elkaar ziet, sta je wel even met grote ogen te kijken. Op deze plek van bijna 30 hectare liggen vooral Duitse soldaten en “foute” Nederlanders en dus is de begraafplaats bij veel mensen onbekend. Het kerkhof ligt afgelegen en is vooral met het openbaar vervoer moeilijk bereikbaar, waardoor ik met de auto moest gaan. Onderweg  staan wel enkele bordjes maar toch kreeg ik het voor elkaar om de afslag te missen. Met een reden, begrijp ik later, is er gekozen voor een verdomhoekje. Om vooral geen aanstoot te geven en te zorgen dat het geen bedevaartsoord wordt voor neonazi’s. Niet zo gek dat ik, en vele anderen, het niet kenden.

Onze gids Sjoerd begint met een algemeen verhaal over deze plek en brengt ons bij het monument en de graven van de Duitse soldaten die gesneuveld zijn in de Eerste Wereldoorlog. Daarna lopen we verder naar het graf van Ein Deutscher Soldat, een soldaat die niet geïdentificeerd kon worden. Meer dan 5.000 graven op dit kerkhof dragen geen naam. Een van deze soldaten was majoor Karl Götz, die als parachutist in 1944 in de buurt van Den Bosch gevallen was. Zijn familie ontving het bericht van zijn dood, maar zijn graf werd nooit gevonden. Tot een paar jaar geleden toen de gravendienst van het Nederlandse leger na omvangrijk onderzoek erachter kwam waar hij lag. DNA-onderzoek met de opgespoorde zoon leverde het resultaat op waar iedereen op hoopte: het DNA kwam overeen met de gebeenten van de in Ysselsteyn opgegraven soldaat. Er kon nu eindelijk afscheid genomen worden door de nabestaanden.

Gids Sjoerd neemt ons verder mee over het pad dat bijna één kilometer lang is en dwars door het kerkhof loopt. Om de zoveel meter stopt hij bij een graf en vertelt hij het levensverhaal van de desbetreffende persoon. Zoals het verhaal van Harry Hermann, één van de 1.400 kindsoldaten die hier ligt. Gehersenspoeld bij de Hitlerjugend en na twee weken aan het front te hebben gevochten, kwam hij als ‘kanonnenvoer’ om het leven. Ook liggen hier onschuldige burgerslachtoffers, zoals moeder en dochter Nussdorfer die omkwamen bij het bombardement bij Geleen, en Josef Meijer die maar een dag heeft geleefd en dus symbool staat voor de onschuld. Verder liggen hier mensen uit het interneringskamp in Vught zoals Johannes van Lent, een zes weken oude baby die daar is geboren en overleden. Het zet je aan het denken: is dit wel de juiste plek voor deze graven?

Ik loop hier op het kerkhof met gemengde gevoelens rond, ja er liggen hier kindsoldaten die min of meer gedwongen werden om mee te vechten en onschuldige burgerslachtoffers. Maar er zijn hier ook verklaarde nazi’s en collaborateurs begraven, waarvan het goed is dat ze hier liggen. Zonder gids Sjoerd zouden we die veelkleurige verhalen van deze doden niet kennen. Hier ligt niet alleen onze vijand van die tijd en overlopers, maar ook burgers, prinsen, personeel en krijgsgevangen. Er liggen hier 32.000 verschillende verhalen verborgen en het is niet allemaal zo zwart/wit als we zouden kunnen denken. Dankzij Sjoerd weten we dat nu.
Deze begraafplaats is een plek voor nabestaanden om de gesneuvelden te herdenken, maar vooral een geschikte plek om te bezinnen en te leren. Het kerkhof confronteert je met de gevolgen van de oorlog. Daarmee is het een geschikte plek om leerlingen mee naar toe te nemen.

Enkele kilometers verderop ligt Oorlogsmuseum Overloon, waar we ook nog een bezoekje aan brengen. Aan de hand van personen maak je als bezoeker van dichtbij mee voor welke dilemma’s deze mensen kwamen te staan. Verhalen van en over daders, slachtoffers en omstanders. Deze verschillende invalshoeken zetten je aan het denken: wat zou jij in oorlogstijd doen? Naast deze tentoonstelling heb je een grote hal waar al het militair materiaal staat opgesteld, een enorme collectie. Ik denk dat voor de meeste jongens een droom uitkomt wanneer ze dit zien. Tanks, vliegtuigen en honderden bommen. Ik word er niet warm of koud van. Ik loop een trap op en kom in een donkere kamer terecht waar de slag om Overloon wordt uitgelegd. Daarna loop ik niet één maar twee trappen af en kom in een ‘kelder’ terecht waar je aan de hand van beelden het idee krijgt dat je ondergedoken zit in de psychiatrische inrichting. Uiteindelijk komen de Tommy’s ons bevrijden.

De slag om Overloon wordt ook wel de vergeten slag genoemd. De restanten hiervan zijn museaal opgesteld in dit museum, vrij kort na de bevrijding. Dit zorgt voor een blijvende herinnering aan een misschien wel zinloze strijd. De collectie van onder andere tanks, bommenwerpers en kanonnen in dit museum is natuurlijk heel ‘cool’ om te zien, maar het bezoek aan Ysselsteyn maakt je bewust dat dit resten zijn van een ‘niet coole’ oorlogstijd.

Marlous Blokker