06-11-17

De Grebbeberg, symbool van de bij voorbaat verloren strijd



De dag voor de excursie naar de Grebbeberg ging ik mij alvast inlezen. Ondanks dat de slag om de Grebbeberg de grootste en meest bekende veldslag is op Nederlands grondgebied, wist ik niet wat daar had plaatsgevonden. Had ik het moeten weten? Ja en wel om deze reden: deze strijd is heel kenmerkend voor de houding van het neutrale Nederland voor de Tweede Wereldoorlog. Ik kwam er tijdens het lezen achter hoe kansloos Nederland eigenlijk was toen de invasie van de Duitsers begon. De onervaren en slecht uitgeruste Nederlandse troepen in het zuidelijke deel van de Grebbelinie, die nog niet af was, zagen zich gesteld tegenover een tegenstander die numeriek in de meerderheid was, in bewapening veruit superieur en meer ervaren in het krijgsbedrijf. Desalniettemin wisten de verdedigers de Duitsers drie dagen op te houden, maar ze waren duidelijk te sterk.

De slag om de Grebbeberg heeft iets meer dan 400 levens gekost. Het Militair Ereveld Grebbeberg is de laatste rustplaats van het overgrote deel van de Nederlandse militairen die sneuvelden in deze strijd. Direct na de capitulatie werd op de top van de Grebbeberg onder leiding van de Duitse legerleiding in een beukenbos een begraafplaats ingericht waar zowel Nederlandse als Duitse gesneuvelden werden begraven. Op 20 mei werd het kerkhof officieel overgedragen aan de burgemeester van Rhenen. Zo ontstond de eerste oorlogsbegraafplaats in Nederland. Na de bevrijding werd het ereveld ingericht als nationale herdenkingsplaats. Alleen de autoriteiten en nabestaanden vonden die vermenging van slachtoffers niet erg kies meer. De stoffelijke overschotten van de Duitsers werden verplaatst naar de begraafplaats in het Limburgse Ysselstein, de plek waar we de volgende dag naar toe gingen.

Ik ben een tijd geleden naar de Amerikaanse Begraafplaats Margraten geweest en wat ik mij daar van kan herinneren was dat die plek er heel netjes en sereen bij lag. Dat was ook bij het Ereveld het geval, ondanks dat het aan een drukke weg ligt. De rondleiding begon bij het Nationale Legermonument, een open aula met kalkstenen klokkentoren waarin deze woorden gebeiteld zijn: Vijf dagen - en de vrijheid ging verloren, Vijf jaren - en eerst toen werd zij herboren. Zo moeizaam triomfeert gerechtigheid. Aan dit besef zij deze grond gewijd. Tegenover dit monument staat het Leeuwenmonument, met jawel twee leeuwen en een kruis en dat als opschrift draagt: Den Vaderlant ghetrouwe - Blijf Ick Tot Inden Doot. De gids begint zijn verhaal over deze twee monumenten maar is moeilijk te verstaan door de autoweg. Kort hierna lopen we het bos in en staan we op de linie waar Nederlandse tegenacties hebben plaatsgevonden. Het geeft een vreemd gevoel wanneer je beseft dat hier een slag heeft plaatsgevonden. Hier in een bos waar je bijna niets ziet. We lopen verder het bos in en ik raak gedesoriënteerd. De gids blijft praten en wijst op een onduidelijk plattegrondje aan waar we zijn, maar pas halverwege de rondleiding begrijp ik het. Onderweg komen we restanten van kazematten tegen en een gereconstrueerde loopgraaf in de stoplijn. Ook staan we stil bij drie beuken, waarvan de stammen vol granaatscherven en andere munitie zitten, en een maisveld waar sergeant Johan Christiaan Meijer werd geëxecuteerd vanwege "Als militair in tijd van oorlog opzettelijk den onder zijne bevelen staanden post buiten noodzaak eigendunkelijk ontruimen of verlaten”, oftewel desertie in oorlogstijd. Een bijzondere zaak die pas in 1970 aan het licht kwam door een journalist bij Het Parool en die zorgde voor controverse: was zijn lot wreed of terecht? We eindigen uiteindelijk bij het Ereveld, waar we nog enkele verhalen horen over de personen die hier liggen.
Op de website van Stichting De Greb vind je uitgebreide informatie over wat er op de Grebbeberg heeft plaatsgevonden. Enige voorkennis is wel handig als je deze plek gaat bezoeken. Onze gids vertelde vluchtig en snel wat er was gebeurd en door wie en als je bijvoorbeeld niet weet van het 8ste Regiment Infanterie en welke bataljons waar stonden is het lastig om hem bij te houden.

Ondanks dat het een verloren slag was, is het belangrijk om te weten wat hier is gebeurd. Zoals ik al eerder schreef is de strijd kenmerkend voor de houding van het neutrale Nederland en de keuzes die daardoor zijn gemaakt. Nederland was niet goed voorbereid en de strijd was eigenlijk al vanaf het begin gestreden. Bij de rondleiding op de Grebbeberg krijg je een goed beeld van de dramatische nederlaag die hier heeft plaatsgevonden. We lopen langs delen van de Grebbelinie en staan op de plek waar de bestorming van de Grebbeberg door de Duitsers heeft plaatsgevonden.

Ik had nog dagen spierpijn door de lange wandeling op De Grebbeberg, maar het was het waard. Deze excursie heeft ervoor gezorgd dat het verhaal dat ik vooraf had gelezen, echt werd.

Marlous Blokker