28-10-16

Gastsprekers - oktober 2016.



Ter voorbereiding op deze bijeenkomst, kregen we een artikel ‘Echte schuld of valse schuld’,  aanvullende informatie over de gastsprekers en twee filmpjes ‘de oorlog in 7 minuten’ in Nederland en in Nederlands-Indië (http://www.steunpuntgastsprekers.nl/lesmateriaal/1161/index.html) om te bestuderen. De filmpjes waren een mooie samenvatting van en aanvulling op (m.n. die over Nederlands-Indië) datgene wat we reeds hebben geleerd en beleefd. Ook kunnen deze filmpjes een mooie voorbereiding zijn op het bezoek van een gastspreker in de klas. De aanvullende informatie over de gastsprekers wekten bij mij interesse en nieuwsgierigheid op naar deze personen en hoe zij de oorlog hebben beleefd. Ook was ik blij verrast met de verschillende invalshoeken. Het artikel deed mij denken aan het gezegde: met de mantel der liefde bedekken (iets niet met anderen bespreken maar stilzwijgen en accepteren/ iets vergoelijken) en dit ook je kinderen in alle situaties opleggen. Er wordt een omschrijving gegeven van probleemgezinnen, waarin de regels en verwachtingen lijnrecht tegenover de basisbehoeften van de mens staan:

  • Er wordt hier niet gepraat (binnens- en buitenshuis);
  • Er wordt hier niet gevoeld (het kind onderdrukt zijn gevoelens en gaat zich gedragen zoals hij denkt dat zijn ouders dat willen);
  • We zien hier niets;
  • We vertrouwen hier niemand (derden en ouders niet).

Het lastige hieraan is dat dit voor de ouders een manier van overleven is. De kinderen moeten zo voorzien in de behoeften van de ouders, in plaats van andersom. Hierdoor mag het kind geen kind zijn en blijven de onvervulde behoeften en valse schuldgevoelens (shame; het gevoel nooit helemaal te voldoen als gevolg van negatieve boodschappen ontvangen in de kinderjaren) bestaan. Het doorbreken hiervan is erg lastig i.v.m. de grenzeloze loyaliteit van een kind t.o.v. zijn ouders en het feit dat zijn identiteit is verstrengeld met de verwachtingen van zijn ouders. Na het lezen van het artikel was ik erg benieuwd op welke gastspreker dit (het meest) van toepassing zou kunnen zijn…

Na het beluisteren van de verhalen van de vier gastsprekers, lijkt het artikel het meest van toepassing op het verhaal van Tanja Wolterbeek, wiens vader een NSB’er was. Zij lijkt opgegroeid met de regels en verwachting zoals die worden genoemd door Troll (1995) en zij lijkt – i.t.t. haar broers en zus – de ‘politieke fouten’ van haar ouders onder ogen te willen zien. Helaas heeft dat tot gevolg dat ‘alle deuren dicht zijn gegaan’, zoals zij tijdens het tweegesprek met Miel Andriesse aangeeft. Zonder de andere twee gastsprekers tekort te willen doen, heeft het tweegesprek tussen Miel Andriesse en Tanja Wolterbeek me het meest aangegrepen, omdat een kind van Joodse ouders in gesprek gaat met een kind van politiek foute ouders. Dat is iets wat je niet vaak meemaakt en waardoor extra duidelijk wordt dat ze allebei slachtoffer zijn van de oorlog. De een is slachtoffer door de keuze die haar ouders hebben gemaakt en de ander is slachtoffer zonder dat zijn ouders een keuze hadden.

Wat Miel Andriesse en Jaap Wertheim o.a. gemeen hebben, is dat ze afzonderlijk van hun ouders ondergedoken hebben gezeten en aangeven dat ze het zeker niet slecht hebben gehad op hun onderduikadres. Het is prettig om te horen dat er ook mensen waren die met gevaar voor eigen leven deze kinderen hebben geholpen: de familie Verhees door het opnemen van Miel Andriesse in hun gezin, To door Jaap Wertheim weg te smokkelen uit de crèche bij de Hollandsche Schouwburg en de familie Van Blaaderen door hem vervolgens in huis te nemen. De boodschap van Jaap Wertheim is dan ook ‘Help mensen die in nood zijn’. Daarnaast legt hij gewetensvragen voor, zoals ‘Zou je ook één van de vijftien mensen verraden om zo vertrouwen te winnen van de Duitsers?’, is hij openhartig over zijn eigen immer voortdurende zoektocht naar wat er is gebeurd tijdens de oorlog en legt hij de link met de actualiteit (boetes opgelegd aan vermoorde Amsterdamse Joden) en de werkwijze ten tijde van de oorlog (het uitgeven van valse obligaties vanuit DNB t.b.v. de financiering van het verzet en de steun aan Joden).

Door de behandelde onderwerpen en de manier waarop dat gebeurt, zijn de drie reeds beschreven gastsprekers m.i. het meest geschikt voor leerlingen op de middelbare school of hogere niveaus. Voor het basisonderwijs, is het verhaal van gastspreker Annelies Oldeman perfect. Wat me bij is gebleven van haar heldere, duidelijke en het meest vanuit een kind vertelde verhaal is het ganzenbord: uit liefde en hoop gemaakt door haar ouders in het gezinskamp in Nederlands-Indië waar zij – gelukkig nog als gezin – zaten. Dit is een heel mooie manier om aan kinderen in de bovenbouw van de basisschool te laten zien en vertellen hoe het leven was in het gezinskamp. Helaas verliep de bevrijding niet zoals op het laatste plaatje van het ganzenbord (met kaboutertjes die de poort uitrennen). Maar zoals zij de verschrikkingen die volgden vertelde, sluit goed aan bij de doelgroep in het basisonderwijs, doordat ze echt vertelt zoals zij het destijds beleefde. En juist doordat de woorden niet ondersteund worden door afbeeldingen, wordt het minder expliciet gemaakt en komt het minder hard binnen, maar is het verhaal wel compleet. Ik zou haar onmiddellijk uitnodigen in groep 6, 7 of 8 om het verhaal te komen vertellen, waarbij ik ter voorbereiding de aflevering over Nederlands-Indië van ‘13 in de oorlog’ zou laten zien of het filmpje ‘de oorlog in 7 minuten in Nederlands-Indië’. Als verwerkingsopdracht zou ik ze in tweetallen laten kiezen uit: het maken van een quiz, het maken van een tekening, het schrijven van een verhaal (bijvoorbeeld ‘een dag uit het leven van…’), het maken van een rebus, het schrijven van een lied of rap. Op deze manier kunnen ze het op eigen wijze verwerken en worden verschillende intelligenties van Gardner (1983) aangesproken.

Annemiek Schramade