19-09-16

Duitse oorlogsbegraafplaats Ysselsteyn - september 2017


Terwijl ik naar de begraafplaats rijd, besef ik me eigenlijk pas hoe dicht het ligt bij de plaats waar ik mijn middelbare schooltijd heb doorgebracht. Tijdens die schooltijd wist ik niet dat een dergelijke begraafplaats hier lag. Later begrijp ik van onze gids Sjoerd (wat weet hij veel en wat is hij betrokken bij zijn werk!) dat de begraafplaats in het verleden bewaakt werd en er niet teveel ruchtbaarheid aan werd gegeven. Het aantrekken van mensen die kwaad willen of er juist een bedevaartsoord van zouden willen maken, is natuurlijk niet wenselijk. Wellicht dat dat in mijn schooltijd meer heeft gespeeld dan nu?! Over het ontstaan van de begraafplaats vertelt Sjoerd ons dat Nederland eigenlijk alle Duitse gesneuvelde soldaten naar Duitsland terug wilde sturen, maar dat de Verenigde Staten daarvoor zijn gaan liggen. Uiteindelijk is voor Ysselsteyn gekozen, omdat het dicht bij de Duitse grens ligt (i.v.m. bezoekers), het centraal ligt t.o.v. een aantal plekken waar zwaar gevochten is (Arnhem, Overloon), het afgelegen ligt en het – niet onbelangrijk – onbruikbare, goedkope, moerassige Peelgrond was. Die drassige moerasgrond is nog wel te herkennen in het huidige licht glooiende landschap waarop de 32.000 kruizen zijn geplaatst en het feit dat deze zo nu en dan gesteld moeten worden, zodat ze weer allemaal mooi in het gelid staan. De eerste aanblik van de begraafplaats is erg indrukwekkend en moeilijk in één keer in je op te nemen. Deze plek straalt een enorme rust en berusting uit. Waarschijnlijk komt dat doordat op deze plek zelf niet gevochten is, maar de laatste eeuwige rustplaats is van dode mensen. In de dood is iedereen immers gelijk of je nu een ambitieuze SS-er was, een kindsoldaat van 16 jaar die zo uit de Hitlerjugend was geplukt en zonder enige oefening de oorlog in werd gestuurd of een baby die geboren en gestorven is in het interneringskamp in Vught door de slechte behandeling door de Nederlanders na de oorlog. Het lijkt me erg fijn voor de nabestaanden om een plek te kunnen bezoeken waar hun geliefde z’n rustplaats heeft gevonden, wat zijn ambities wel of niet geweest zijn in de oorlog. Zo’n plek gun ik iedereen. Onze gids heeft zeker bijgedragen aan dit inzicht. Hij heeft bij een aantal graven uit de verschillende ‘blokken’ persoonlijke verhalen verteld, waardoor de nuance weer verder benadrukt werd: een jongeman die bij de NSB ging om met zijn familie niet meer in armoede te hoeven leven, maar in kamp Amersfoort besefte dat hij niet op deze wijze wenste om te gaan met mede-Nederlanders. Voordat hij weg kon gaan bij de NSB, werd hij als kanonvoer gebruikt bij Market Garden.

Een ander verhaal was dat van Duitsers die in Nederland woonden en omkwamen bij een bombardement in Geleen. Zij werden daar begraven, maar na de oorlog wilden Nederlanders alles wat Duits was terug naar Duitsland sturen. De graven van deze zeven mensen moesten dan ook weg van de plaatselijke begraafplaats en zijn zo in Ysselsteyn terecht gekomen. Om dezelfde reden zijn NSB-ers en Duitsers die in Nederland woonden in interneringskampen zoals Vught terecht gekomen, waar ze – uit wrok? – niet al te netjes zijn behandeld, waardoor er vele ziekten rondwaarden en er burgerslachtoffers vielen na de bevrijding. Onder deze doden waren veel kinderen en zij liggen ook in Ysselsteyn.

Met de verhalen over bijvoorbeeld deze kinderen is het goed mogelijk om de nuance aan te brengen richting leerlingen. De kampen die door de Duitse Gravendienst worden georganiseerd lijken mij ook erg geschikt voor de Nederlandse leerling, maar dan m.n. in de middelbare schoolleeftijd, omdat een aantal dagen bezig zijn met een dergelijk onderwerp m.i. beter past in de filosofische fase van Egan. Deze fase loopt ongeveer van 14/15 tot 19/20 jaar en richt zich op de wereld en ik. De algemene, ordenende schema’s dienen om de wereld en de plaats van het kind in die wereld te verklaren. Zeker de combinatie van het verzorgen van de graven, een bezoek aan Overloon en het uitzoeken van de achtergrond van de mensen die er begraven zijn, zorgt voor een duidelijke samenhang. Met leerlingen in de fase ervoor (de romantische fase), is een bezoek van ongeveer een uur zeker de moeite waard om duidelijk te maken dat goed en kwaad niet zo zwart of wit is als altijd wordt gedacht. De nuance kan dan al wel enigszins worden duidelijk gemaakt, door bijvoorbeeld de kindsoldaten en de kinderen die gestorven zijn in Kamp Vught. Ook bij deze locatie geldt dat ik de voorkennis zou activeren of opbouwen door het kijken van films en het laten doorlopen van een webwandeling of webquest, zodat ze al gaan nadenken over de achtergronden. Na het bezoek zou het uitzoeken van de achtergrond van één van de mensen die er begraven liggen, een perfecte verwerkingsopdracht zijn. De verschillende manieren van betrekken van de leerlingen, maakt deze begraafplaats m.n. een plek om te herinneren, maar voor de nabestaanden en andere bezoekers is het ook een plek om te herdenken en hopen dat het niet nogmaals gebeurt. Dat herdenken komt ook terug op de jaarlijkse Duitse herdenking in november, waarbij de verschillende ambassades zijn uitgenodigd en de Duitse gevallenen in de diverse oorlogen en bij terroristische acties worden herdacht. Hopelijk kan ik er dit jaar op 13 november bij zijn, om te kijken of de niet onprettige sfeer er dan ook hangt.

Al met al heeft dit bezoek er toe bijgedragen dat ik me meer bewust ben van het feit dat de meeste Duitse gesneuvelden ook niet voor deze oorlog gekozen hebben. Het lijkt me erg fijn voor de nabestaanden om een plek te kunnen bezoeken waar hun geliefde z’n rustplaats heeft gevonden, wat zijn ambities wel of niet geweest zijn in de oorlog. Zo’n plek gun ik iedereen, zodat ze het kunnen afsluiten.

Annemiek Schramade