25-11-14

Bergen Belsen 24-11-2014



Op de eerste dag van de excursie in Duitsland is het voormalig concentratiekamp Bergen Belsen bezocht. ’s Ochtends om negen uur begon het programma met een kennismaking met onze gids Felix. Hij maakte duidelijk dat hij graag naast de historie van het concentratiekamp ook een ander zeer belangrijk onderwerp wil behandelen. Namelijk de historie en de cultuur van het herdenken in Duitsland. Ook nodigde hij ons uit om veel vragen over het onderwerp te stellen omdat dit hem helpt dit beter toe te lichten. Als bijkomstige reden was dit ook om zijn, in zijn ogen, gebrekkige Engels aan te vullen. 

Persoonlijk vind ik het zeer interessant dat hij juist de historie en de cultuur van het herdenken wil behandelen. Zeker in Duitsland is het herdenken van de Tweede Wereldoorlog gecompliceerd. Het land heeft namelijk de schuld aan vele verschrikkelijk misdaden. Niemand wordt natuurlijk graag herinnerd aan zijn eigen misdaden. Dit werd gelijk ook duidelijk bij het eerste deel van onze excursie. We bezochten een gereconstrueerde goederenwagon, een die vergelijkbaar zou zijn met een wagon waarin joden destijds vervoerd werden. Het station waar de joden uitstapten ligt zo’n 6 kilometer van het kamp vandaan. Ze moesten te voet deze afstand afleggen, ook door verschillende dorpjes heen. De burgerbevolking heeft dus meerdere malen een stoet met mensen voorbij zien komen. Toch zijn het de mensen die dit als kind hebben gezien degenen die er openlijk met onderzoekers over durfden te spreken. De oudere generatie heeft er altijd over gezwegen. Dit is volgens Felix met veel zaken over de Tweede Wereldoorlog, en de Holocaust in het bijzonder, het geval. De oudere generatie was niet of nauwelijks bereid om er over te spreken.

Het zelfde geldt eigenlijk ook over het herdenken. Dit bleek wel toen we een begraafplaats van Sowjet-gevangenen bezochten. We stonden gezamenlijk stil bij een monument die ruim 50.000 Sowjet-slachtoffers herdacht. Het monument blijkt echter in de jaren 60 verplaatst te zijn. Eerst stond het monument namelijk bij de ingang van de begraafplaats aan de weg. Elke keer wanneer iemand deze locatie zou passeren zou hij dus geconfronteerd worden met dit monument en daarmee ook met de dood van 50.000 krijgsgevangenen. Krijgsgevangenen die onder erbarmelijke omstandigheden, in strijd met het internationaal oorlogsrecht, om het leven zijn gekomen. Vandaar dat het monument in de jaren 60 verplaatst is naar een locatie op de begraafplaats. In de jaren zeventig is er een Duits monument geplaatst met een veel genuanceerdere boodschap. Hier werd herdacht dat een groot aantal Sowjet-oorlogslachtoffers op deze locatie begraven liggen. Op verschillende manieren kan deze boodschap geïnterpreteerd worden. Er staat bijvoorbeeld niet bij hoe deze slachtoffers om het leven zijn gekomen. Als we dit plaatsen in de context van die tijd past het wel bij destijds heersende Duitse mentaliteit. Nog steeds vond men het lastig om verantwoording te nemen voor deze daden.

Het herdenken in Duitsland is onderhevig geweest aan veel veranderingen. Volgens Felix is Bergen Belsen een goed voorbeeld om de historie en de cultuur van het herdenken in Duitsland te analyseren. Ik moet zeggen dat ik het daar wel mee eens ben. Met elke nieuwe generatie is men in Duitsland steeds meer bereid gebleken om kritisch naar de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust te kijken. Ook het Duitse geschiedenis onderwijs heeft hier in mee moeten gaan. Het risico hiervan is dat men te veel boete plengt te plegen voor de daden van de voorgaande generaties. Dit blijkt uit het verhaal van Felix dat veel klassen die in Bergen Belsen op excursie gaan, erg de nadruk op de slachtoffers leggen. Ook het proberen in te leven in de omstandigheden waarin de slachtoffers gelden hebben. Dit is volgens hem niet de essentie van het te geven onderwijs. En ook niet de essentie van het herdenken. De vraag moet zijn Waarom. Waarom heeft het zo ver kunnen komen? Waarom hebben de nazi’s hun verschrikkelijke daden begaan? Waarom werden juist de Joden als zondebokken gebruikt? Wie naar Bergen Belsen gaat om een concentratiekamp te bezichtigen wordt teleurgesteld. Wat hij daar wel gaat vinden is een herinneringscentrum waar op gepaste wijze duizenden slachtoffers herdacht en geëerd kunnen worden.

Marcel van Driel