06-11-13

Een duivelse transitie - 5 november 2013 (1)


Vandaag heeft Christophe Busch, een Belgische criminoloog, een interessante uiteenzetting gegeven over hoe de mens in staat is tot gruweldaden, zoals bijvoorbeeld tijdens de Holocaust. Hij vertelt erg boeiend en weet onze aandacht de hele middag vast te houden aan de hand van fragmenten en delen van relevante onderzoeken.

Na deze bijeenkomst rijst bij meteen de vraag: En nu? Wat kunnen we met deze informatie? Hoe zorgen we ervoor dat we weerbaar worden voor ons eigen systeem?
Hoe kunnen wij onszelf en de generaties na ons behoeden voor deze gedragsverandering? Is dat überhaupt evolutionair gezien mogelijk?

Ik hoop altijd dat ik in bepaalde situaties een heroïsche rol aanneem, door het op te nemen voor minder bedeelden, of bij oneerlijkheid. Maar in de praktijk heb ik geleerd dat dat vaak niet zo is. Dat ik het wel heel graag wil, maar uiteindelijk toch niet handel.
Als er bijvoorbeeld een aantal opgeschoten jongeren in de trein een hoop herrie maken. Dan wil ik daar wat van zeggen, maar uiteindelijk durf ik dat niet. In mijn klaslokaal lijk ik anders te reageren; wanneer er plotseling een gevecht uitbreekt of een leerling gepest wordt, spring ik in de bres. Maar dan heb ik een andere rol. Vroeger in mijn rol als verpleegkundige durfde ik ook veel meer. Als iemand hulp nodig heeft, dan verleen ik die. Ik zet mijn emoties aan de kant, die komen later wel. Ik merk dat ik gelukkig wel handel als er eerste hulp nodig is, dan komt de verpleegkundige in mij naar boven. Maar zodra er gevaar bij komt kijken, komt de rol van bang klein meisje om de hoek kijken. Ik ben dan ook die omstander die ik zo verafschuw, die omstander die helemaal niets doet. Terwijl het toch zo overduidelijk is dat er iets gebeurt dat niet klopt. Tijdens zo’n situatie redeneer ik dan: oke, ik hou het in de gaten, als het dan nog erger wordt, dán grijp ik in. Achteraf heb ik dan spijt dat ik niet het lef heb om eerder in te grijpen. Stom denk ik dan, je bent net als alle anderen een kuddedier en durft niet voor anderen op te komen.

Het menselijk gedrag is mij niet vreemd en wat ik vanmiddag tijdens deze bijeenkomst heb gehoord is mij dan ook niet nieuw. Van te voren ben ik wel geïntrigeerd door de vraag: Hoe komt een mens tot zulke daden? Ik weet het eigenlijk al, en andere kant wil ik daar helemaal geen antwoord op hebben. Hoeveel makkelijker is het om gruwelijk gedrag toe te schrijven aan psychopaten? En hoeveel makkelijker is het om jezelf niet in staat te achten voor dat soort gruweldaden? Maar ik weet dondersgoed dat een ieder van ons in staat is om wat voor daad dan ook te doen....

Terwijl ik het verhaal van Christophe Busch aanhoor, bedenk ik me: Hoe zou ik leven als ik  vanaf begin af aan zo gehersenspoeld was en ik later tot de ontdekking kwam dat dit een totaal onwerkelijk beeld blijkt te zijn? Dat alles wat ik dacht goed te doen, fout blijkt te zijn? Hoe zou ik dan met mezelf en mijn omgeving in het reine komen? Voel ik daar überhaupt de behoefte toe, of neem ik het gewoon aan en leef ik verder zonder al te veel op te vallen?

Dan kom ik automatisch terug op mijn eerste vraag:

Hoe kunnen wij ons weerbaar maken voor onszelf?

Ilonka Hoekstra