28-10-13

Indringend Intermezzo - Auschwitz



Dzién dobry, hier mijn beloofde bericht uit Krakau:

8.50 uur melden we ons netjes bij de receptie, alwaar we onze lunchpakketjes krijgen. We moeten nog even wachten op onze taxi. In de tussentijd probeer ik een paar woorden Pools te leren met behulp van de receptioniste. Dan komt onze taxichauffeur en stappen we in een comfortabel busje, waar nog een paar mensen in zitten. We pikken nog een aantal mensen op en vertrekken naar Auschwitz.

Dan klapt onze chauffeur plotseling een schermpje naar beneden waarop een film vertoond wordt over Auschwitz. Het blijkt een reportage te zijn van een Russische fotograaf die beelden heeft gemaakt van het kamp na de bevrijding. Wat verteld wordt in de reportage is dat een hoop beelden zijn geënsceneerd vlak na de bevrijding, omdat er in eerste instantie niet in de barakken gefilmd kon worden vanwege het gebrek aan licht. Gevangenen die er nog maar kort zaten (en dus mentaal wat sterker waren) werden gevraagd om weer op de bedden te gaan liggen zoals ze tijdens gevangenschap lagen, om een goed beeld te creëren. Het kamp werd stapsgewijs leeggeruimd. Een hoop mensen moesten echter blijven, omdat ze te ziek waren om te worden vervoerd en het een tijd duurde voordat alles geregistreerd en medisch onderzocht kon worden. Ze werden overgebracht van Birkenau naar Auschwitz I.
Er komen beelden voorbij van autopsies op kinderen, de meesten in de buitenlucht uitgevoerd. De doodsoorzaak is veelal duidelijk; uitgehongerd, uitgemergeld.  Dan verschijnen er beelden van volwassenen en kinderen die onderzocht worden door een team van artsen. De markeringen op de lichamen van de slachtoffers zijn duidelijk; hier is onmenselijk gemarteld. Sommige zijn gecastreerd, sommige geslagen, sommigen hebben uren en uren in de sneeuw moeten staan op blote voeten, waardoor tenen zijn afgestorven.
Een vrouw vertelt hoe ze mensen injecteerden met verschillende ziektes als tyfus en lepra, allemaal in het kader van de afschuwelijke medische experimenten die zijn uitgevoerd in dit kamp.
De Russische fotograaf vertelt dat hij nooit meer kan vergeten wat hij daar allemaal heeft gezien. Vooral de ogen van de slachtoffers hebben een diepe indruk gemaakt. Hij heeft een hoop gezichten gefotografeerd waarbij de kou, de angst en leegte goed te zien is in de ogen, ook al zijn de beelden zwart-wit. Behoorlijk heftig. We zitten met 8 man in de taxibus en we zijn lange tijd stil...

We beginnen de excursie bij de poort: Arbeit macht frei. Dit is niet het originele bord, omdat een aantal jaar geleden het origineel gestolen is. Er hangt dus een replica. Het geeft gelijk aan hoe sadistisch de Nazi’s eigenlijk waren; Arbeid maakte verre van vrij...

We komen langs een enorm gebouw met allemaal schoorstenen. Onze gids vertelt meteen dat dit niet het crematorium was, maar de keuken.

Op het terrein staan grote, hoge gebouwen die allemaal genummerd zijn. Hier werden de gevangen ondergebracht. Nu zijn een aantal van die gebouwen ingericht om een deel te laten zien van wat hier is gebeurd:

Blok 4: Hier wordt verteld waar slachtoffers vandaan kwamen, aangegeven op een grote kaart. In een nis staat een prachtige glazen urn met menselijk  as als symbolisch graf voor de gevangen uit dit kamp.
Verderop wordt door middel van foto’s verteld over transporten uit allerlei landen. In de vitrine liggen kaartjes; Griekse joden bijvoorbeeld moesten een ticket kopen om naar Auschwitz te gaan (!)
Ook staat er een maquette van een gaskamer, omdat de meeste gaskamers zijn vernietigd.
In een van de vitrines ligt een grote stapel blikken Ziklon B, die gebruikt zijn om gevangen te vergassen. In een kleinere vitrine zie je de kleine korreltjes liggen, hoe onschuldig ziet dat eruit!

Blok 5: Voorwerpen mensen: brillen, keukenspullen, scheerkwasten, tandenborstels, schoenen. En bergen en bergen haar: 7000 kg hebben ze gevonden, hier lag 2000 kg. 50 pfennig per kilo haar. In een van de vitrines zie je wat er met het haar gebeurde: het werd geweven tot een lange lap en er werden matrassen van gemaakt.

Blok 7: Laat ons zien wat de leefomstandigheden zijn. Eerst gewoon stro, daarna zakken. Aan de muur hangen foto’s. In eerste instantie werden er bij binnenkomst in het kamp politiefoto’s gemaakt: rechts, links en voorkant. Al die foto’s hangen aan de muur in de gang met daarop de datum van binnenkomst en datum van overlijden. Sommigen houden het een maand vol, anderen 1 of 2 jaar. Veel vrouwen zijn kaalgeschoren.
Ook de toiletten werden in dit gebouw getoond en de wasbakken.
Sommige gevangen kregen een luxere kamer, zij hadden dan de verantwoordelijkheid over de andere gevangen.

Blok 11: Een aantal kamers met bedden. In de kelder waren de strafkamers: 1 donkere kamer: 40 man en geen lucht. Weinig mensen overleefden dat. Hongerruimtes: opgesloten  zonder eten en drinken tot je dood ging. Gemiddeld hield men dat ongeveer 10 tot 14 dagen vol. Dan had je nog de stakamers. Een ruimte zo groot als een telefooncel, moest je met z’n vieren door een luik in kruipen en gaan staan. Er was alleen ruimte om te staan en een heel klein gaatje bovenin tussen de bakstenen. Daar moesten gevangen ‘s nachts in staan, overdag moesten ze dan werken. Dit hielden ze natuurlijk niet lang vol.

Vervolgens komen we langs de fusillademuur, hier zijn een hoop kransen en bloemen geplaatst.
Banaal lijkt het kraampje tegenover de strafkelder: In een van de barakken zit een piepklein standje geplaatst die versnaperingen verkoopt. Maarja, de inwendige mens moet ook verzorgd...

Als laatste in het Auschwitz 1 betreden we de gaskamer en het crematorium. Dit gebouw werd voor de oorlog gebruikt als munitiekelder en dus later als gaskamer. In het plafond zie je de kleine gaten waarin de Zyklon B naar binnen werd gestrooid. Dit was ook de eerste gaskamer van Auschwitz. Het crematorium bevatte vier verbrandingsovens. Ik krijg het weer Spaans benauwd, net als in Kamp Vught. Ik besluit toch om naar binnen te gaan dit keer, maar knijp daarbij zo stevig in mijn man’s hand dat de afdrukken nog een tijdje zijn te zien. Het wordt me weer teveel. Wat het is weet ik niet, maar de aanblik van de crematieovens doen me bijna overgeven en ik krijg het heel erg benauwd. De tranen stromen langs mijn wangen en ik moet even bijkomen als we weer buiten komen. Het is vervolgens tijd om wat te eten, maar ik krijg geen hap door mijn keel....

Vervolgens gaan we met de taxi op weg naar Birkenau, het 2e kamp van Auschwitz: dodenkamp.

We lopen door de Dodenpoort. Wat we zien is een enorm terrein met allemaal barakken van hout en van baksteen. De gids vertelt ons dat het terrein wat we zien maar een fractie is, het oorspronkelijke terrein was nog veel en veel groter. Ongelofelijk.
Het terrein is geconfisqueerd en mensen werden gewoon hun huizen uitgejaagd. De bakstenen van die huizen zijn gebruikt om al die barakken op te bouwen. Toen die op waren is men overgestapt op hout.

We vervolgen onze weg naar de verdeelplaats. Hier stond (onder andere) Dr. Mengele, ook wel de Engel des doods genoemd. In keurig pak stond hij daar met gehandschoende hand de mensen die uit de trein kwamen te verdelen. Er werd nauwelijks een woord gerept. De ene kant was richting de gaskamers en de andere kant richting het kampleven.
De verdeling leek vrij willekeurig, maar zwangere vrouwen, moeders en kinderen verdwenen sowieso naar de gaskamers. De “gelukkigen” mochten de andere kant op naar de barakken.

Er komt een fragment bij me binnen van de film Nürenberg: een vrouw die in de rechtszaal vertelt over haar gevangenschap. Op een nacht hoorde zij een afschuwelijk gegil. Later hoorde ze dat het gif op was, maar dat de Nazi’s gewoon doorgingen met cremeren.....
Ik schud het gauw van me af, het is te gruwelijk....
                                                                             
We bezoeken de locatie van 2 vernietigde gaskamers, gaskamer nummer 2 en 3 (deze zijn volledig ingestort, in een poging al het bewijsmateriaal te verdoezelen). We zien een groot monument dat door Italiaanse ontwerpers is ontworpen en die voor verschillende uitleg vatbaar is. Er liggen grote herdenkingsplaten in allerlei verschillende talen. Ook in het Nederlands.

De gids vertelt ons dat er nog 2 gaskamers waren. Gaskamer 4 en 5 lagen verder in het bos, maar deze zijn volledig vernietigd. Gaskamer 4 is door gevangen zelf opgeblazen door binnengesmokkelde spullen. Een mooie manier van verzet, maar dit was helaas niet toereikend genoeg...

We lopen terug naar de barakken, 2 daarvan bekijken we.
Barak 1: Hier zien we allemaal bedden (als je ze zo kunt noemen), waar op elke “verdieping” 8 mensen lagen, dus 24 per bed. In erbarmelijke omstandigheden, extreme kou en extreme hitte. De geur is nu al bedompt en vies, je kunt je nauwelijks een voorstelling maken hoe de geur en omstandigheden toen geweest zijn.

Barak 2: Hier is een wasplaats, het lijkt veel op een vee drinkplaats. De gids vertelt ons dat de gevangenen 2 keer per dag hier konden “wassen”. In de praktijk was er nauwelijks genoeg water om überhaupt je handen te wassen en vaak was er voor de laatste groep gevangen al helemaal geen water meer.

Tussen de stenen barakken komen we langs een plaats waar een houten barak stond, die gebruikt werd voor kinderen (1944). Zo’n 200 kinderen, vooral tweelingen tussen 2 en 16 jaar werden daar gehouden en gebruikt voor de gruwelijke experimenten van Josef Mengele.

Dan komen we als laatste nog langs de Dodenbarak: hier werden vrouwen geplaatst die inmiddels te zwak waren om nog te werken. Zij moesten hier wachten op hun dood in de gaskamers. Zonder eten of drinken stierven een hoop vrouwen voordat ze de tocht naar de gaskamers daadwerkelijk maakten. Als de barak vol zat, moesten de overigen in de “tuin” wachten; een kaal stukje grond voor de barak.
                                           
Op de terugweg lijk ik redelijk nuchter en ik zet kalm alles op papier. We vervolgen onze vakantie in Krakau en drinken gezellig wat op een terrasje. Toch merk ik dat ik regelmatig korte flitsen binnen krijg van de informatie die ik deze week, maar ook in de afgelopen maanden heb gekregen. Het brokkelt binnen, maar mijn geest laat gelukkig niet toe dat ik het volledige beeld te zien krijg. Toch voel ik langzaam de pijn, het verdriet, de woede......
Maar vastbesloten om niet in te storten en om er iets goeds uit te halen, vervolg ik mijn dagen. Nog belangrijker vind ik het om voor mijn medemensen te zorgen en mijn rol als docent serieus te nemen. Om oog te hebben voor belangrijke zaken en een statement te durven maken als dit nodig is. Om mijn dochter belangrijke normen en waarden bij te brengen zodat zij deze ook weer door kan geven.....

Nogmaals; ik begin!

Ilonka Hoekstra