04-12-12

"Gekke rollercoaster" - Buchenwald Bergen Belsen november 2012 (6)


Zoals dat gaat in onderwijs werd een willekeurige groep mensen bij elkaar gezet. Uit diverse opleidingen en van diverse leeftijden. De eerste lessen keek iedereen onzeker om zich heen om vast te stellen welke vlees er in de kuip zat. De eerste excursies braken het ijs en langzaam aan leerde iedereen elkaar kennen. Toen we aan de Minor begonnen was het bekend dat we een week naar Duitsland zouden gaan. Tuurlijk zou dat een boeiende uitstap worden maar in mijn stoutste dromen had ik niet gedacht waar op het op uit zou draaien.

Geschreven woorden schieten te kort om precies te beschrijven wat er nu precies allemaal is gebeurd. 
Wat mij betreft gaat deze Minor niet over wat er is gebeurd in de geschiedenis, het gaat ook niet over een gezellig schoolreisje, het gaat over een krachtige gedeelde ervaring van een willekeurige groep mensen. 
Voor mij was dit één van de krachtigste ervaringen van de laatste jaren. Dus ga ik toch een geschreven poging wagen

Het onderdompelen, zoals Wim dat noemt, in de materie van de tweede wereldoorlog en dan met name de wereld van de SS staat en zijn kampen maakt dat er een punt kwam waar het mogelijk was om met andere ogen naar ons zelf te kijken. Waren wij, op dit moment, als de omstandigheden gelijk waren ook niet in staat om in een zwart uniform met runentekens dat boosaardige werk te doen? Hoe vaak in het dagelijkse leven blijkt niet dat we onze vooroordelen gezamenlijk uitspreken die in de basis niet anders zijn dan wat de nazi ideologie voorschreef? Zouden we zelf in staat blijken om verzet te bieden als het leven van onze dierbaren in het geding zou komen? Goed en fout lijkt een beeld te zijn wat steunt op een nuance verschil. De overwinnaar schrijft geschiedenis maar heeft hij zelf ook wel schone handen? Kortom veel vragen en weinig concrete antwoorden.

Deze reflectieve vragen morrelen aan mijn zelfbeeld en wereldbeeld. Ik zou toch als veertiger dit al beantwoord moeten hebben. Het tegendeel is waar! Dit is niet zomaar te beantwoorden; hoe meer vragen beantwoord gaan worden, des te meer vragen er weer ontstaan. De doorgronding van menselijk gedrag is een ingewikkelde. Zeker als het gedrag verklaard moet worden van een gehele Duitse bevolking die in meer of mindere mate lijkt te hebben meegewerkt of getolereerd dat minderwaardige rassen en mensen, zonder enige vorm van proces, gevangen gezet en vaak ook afgemaakt. Hoe leg je dit in hemelsnaam nu goed uit aan jezelf, laat staan aan anderen? Het is te suf voor woorden maar hiervoor een verklaring vinden op een rationele wijze is eigenlijk onbegonnen werk. Dus de ervaring gaat dan voornamelijk op de emotionele kant. Dat is lekker; die is al helemaal niet uit te leggen. Dat was onmiddellijk merkbaar bij thuiskomt. Met een paar vage lachjes en bemoedigende knikjes stuurt je omgeving je het bos in omdat ze domweg er niet bij waren. Mijn vrienden kijken me meewarig aan, geven je nog een minuut om door te wouwelen en dan moet je gewoon je bek houden en je bier opdrinken. Pats, terug naar de orde van de dag en de waan van de werkelijkheid. Ja, ja, daar zat ik nu net niet op te wachten.

Dit maakte me nijdig. Verdomme, ik had toch iets ervaren wat er toe deed? Natuurlijk heeft het er toe gedaan. Om samen met een groep andere mensen na te denken over het leed in Bergen Belsen en daar een persoonlijk emotioneel beeld bij te vormen, was voor mij vreemd maar wel de moeite waard om te proberen. Weerstand borrelde op maar toch……………het is inspirerend om op deze manier hier mee om te gaan. Uiteindelijk bleven zes mensen over, waaronder ik zelf, die bereid waren om een fysiek, non-verbaal, beeld te gaan schetsen ten overstaan van een groep overlevend van Bergen Belsen. 

Op vrijdag 30 november 2012 mochten wij tijdens de formele herdenking van het zestig jarige bestaan van het Bergen Belsen herdenkingsmonument een ‘acte de presence’ geven. We werden begeleid door Andreas van het documentatiecentrum Bergen Belsen. Hij begon als een verdomd slechte gids maar ontpopte zich tot een waanzinnig bekwame dramadocent. Respect, Andreas. You are a serious member of the team. Uiteindelijk hadden we een soort choreografie die recht deed aan onze eigen gevoelens en die van ons publiek. Met name de overlevenden. Tenminste dat hoopte we. Vlak voordat we op moesten was de spanning te snijden.

Uiteindelijk deden we ons ‘ding’ behoorlijk overtuigend. Er is ook een filmpje van en dat ziet er gewoon goed uit. Maar dat het goed ging werd later op een andere manier bevestigd. Een overlevende zei dat het beeld wat wij schetste krachtiger waren dan alle gesproken worden. Het publiek plengde een flink traantje. Zelfs Felix, onze andere gids, deed daar manmoedig aan mee. Ook later kregen wij, als studenten, hierover positieve feedback. We stonden daar echt niet alleen met ons zessen. We stonden voor en door de gehele groep. De emotie was heel krachtig en met een snotneus van het janken moest er serieus uitgehijgd worden. 
 
Ik heb getracht woorden te vinden om te beschrijven wat ik nu zo indrukwekkend vond. Wellicht mijn gebrek maar het volstond niet en heb ik het weer weggegooid. Met toeval struikelde ik weer over woorden die door een ander zijn geschreven die veel beter mijn gevoel verwoorden. Schaamteloos heb ik deze woorden overgenomen en een beetje aangepast naar mijn eigen smaak.

Geïnspireerd door Horatio Nelson (18e eeuwse Engelse Admiraal)

“Als ik mijn eigen gedachten laat gaan, dan is dat niet voor mijzelf, of voornamelijk voor mijn eigen doel, dan voel ik een steek van teleurstelling. Nee! dan is dat voor de dappere jonge mensen van deze minor; voor deze sterke jonge geesten. Dit is werkelijk een prachtige groep mensen. Wat een ‘band of brothers’. Mijn hart zwelt van trots als ik aan hen denk en er deel van mocht uitmaken”

Ja, dat lijkt er meer op. Al was het alleen maar om het holle gevoel van gemis een beetje vorm te geven.
De impact van de afgelopen week laat zich voelen en dan nog steeds omdat ik het niet echt kan delen.
God zij dank, is het morgen weer minordag dan mag ik me weer onder gelijk gestemde bewegen. 

Bas Kosterman