25-09-12

Zand in blik - Beeldmateriaal (2) - september 2012



Saving Private Ryan

In de bijeenkomst “beeldmateriaal” gaat het om enerzijds de inhoud van beelden, anderzijds het gebruik van beeldmateriaal in een educatieve omgeving. 
Voor deelnemers op het niveau van het Hoger Onderwijs gaat het dan om de concrete didactische toepassingen: wat is bruikbaar en op welke manier? Inhoudelijk betekent hier het narratieve, ook het cinematografische.
Vanuit de discipline van de geschiedwetenschap gaan we vooral na of er sprake is van representativiteit, wat betreft morele vraagstukken en ethische dilemma’s is tijd- en standplaats gebondenheid een belangrijk aspect. Overkoepelend begrip, en dat geldt voor de gehele cursus is beeldvorming. Die beeldvorming komt tot stand door wat er “voorbij komt” en vanuit welke perspectieven we datgene liefst kritisch aanschouwen, vooral ook beschouwen en daarmee hernieuwd percipiëren. Daar is - gelukkig maar -  geen ontkomen aan.

Regisseur Spielberg baseerde zijn Hollywood mainstream movie op de gebeurtenissen van de gebroeders Sullivan en Niland tijdens de Tweede Wereldoorlog. De Sullivans kwamen alle vijf om het leven, van de Nilands sneuvelden er twee. Naast deze twee namen zouden ook de gebroeders Borgstrom, “vier uit vier”, en de Butehorns – “ 2 uit 3” – genoemd kunnen worden. Hiermee als aanleiding zou het thema van de film geduid kunnen worden.Het kan niet zo zijn dat uit een gezin allen die het land dienen sneuvelen. Dreigt dat wel te gebeuren, dan grijpen we in, dat dit ingrijpen vervolgens risico’s met zich meebrengt en mensenlevens kost, das blijkbaar minder relevant. Is het ene leven meer waard dan het andere? Die vraag is dus in de film niet zo interessant. De regisseur gaat er aan voorbij. 

Wat blijft er dan over?Wat betreft het cinematografische; een interessante cameravoering, destijds in ’98 vernieuwend, evenals het geluid. (In oudere oorlogsfilms zwijgt het geweervuur wanneer de sergeant spreekt.)  een sterk gebruik van kleur en mooie beelden. Verder, tegen de achtergrond van een diffuus decor (Een armoedige poging om wat couleur locale te creëren is de muziek van Edith Piaf, want in welk land zijn we? ) een flinterdun verhaal waarin stereotypen de hoofdrollen vertolken; de groep van Captain Miller. 

Hoe geeft deze film dan betekenis aan het verleden, de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog? Eigenlijk niet in die zin dat van historische representativiteit enige sprake is. Wel is de film representatief voor het oeuvre van Spielberg. Objectief beschouwd gaat het hier om een platte oorlogsfilm, waarin de Amerikaanse heroïek de boventoon voert. 
Wat dat betreft neigt het ook wat naar het platvloerse; de stars and stripes in de openings scene en slot van de film, evenals de shots van de begraafplaats: de boodschap is “sneuvelen voor je land is een offer, maar na je dood lig je er wel fatsoenlijk bij”. In feite pure propaganda. De argeloze kijker zou trouwens ook makkelijk kunnen geloven dat D-Day een exclusief Amerikaanse operatie was, Britten en Canadezen bijvoorbeeld zijn in geen velden of wegen te bekennen. Ook het filmisch gegeven dat de legeronderdelen betrokken bij de invasie uit geheel blanke manschappen bestaan is op z’n minst merkwaardig, feitelijk en historisch gezien onjuist. De “zwarte soldaat” of “Boy” krijgt hier niet de kans op het witte doek te schitteren. In feite puur racisme dus. 

Dat deze Spielberg productie dan zoals de meester zelf beweert een eerbetoon is aan de soldaten die daar hebben gevochten, dat gold dus exclusief de blanke Amerikaan. Tis daarmee inderdaad een heel specifiek eerbetoon.  Een ode aan het Amerikaanse filmpubliek kun je de film ook niet noemen. Afgezien van het discriminerende element, had Spielberg weinig vertrouwen in de historisch-geografische kennis van zijn publiek. Waarom zou je anders iemand nadrukkelijk een blikje met zand getiteld France laten vullen? 

Wim Borghuis