27-01-12

Minor Tweede Wereldoorlog educatie 2011-2012; Oorlogslessen - man muß nur eben die zeichen der zeit erkennen, januari 2012


Hoewel de Tweede Wereldoorlog met het verstrijken van de tijd steeds verder achter ons komt te liggen, blijft het een interessant en intrigerend onderwerp. Dat blijkt oa. uit de voortdurende stroom van publicaties,in boekvorm, in kranten, in de media en diverse debatten waarin de oorlog of de Holocaust worden aangehaald om een standpunt te bekrachtigen dan wel een opponent in een hoek te zetten. Dat blijkt trouwens gelukkig ook uit het feit dat binnen de Minor Tweede Wereldoorlog jaarlijks het maximum aantal studenten deelneemt.

De interesse voor de Tweede Wereldoorlog is groot, die is veelal persoonlijk van aard en de keuze voor dit specifieke programma komt naar mijn idee eerder ondanks dan dankzij het eerder genoten basis- en voortgezet onderwijs over dit onderwerp.

Nu zal iedereen die in Nederland tussen zijn 6e en 16e Nederland op school heeft gezeten wel de nodige lessen hebben gehad over de oorlog. Wat de inhoud van die lessen is geweest kan uiteenlopen van het “Werken met boek en werkboek” tot een heuse excursie. Naast de beperkende randvoorwaarden van het reguliere onderwijs,zijn ambitie en hobbyisme van de betreffende docent veelal doorslaggevend wat betreft de kwaliteit van de lessen. Voor zover men daarin integer te werk gaat uiteraard, voor een groot aantal onderwijsgevenden maakt het weinig uit, of ze bij wijze van spreken lesgeven over onderwerp a of onderwerp b.

Lessen over de oorlog hebben vaak als doel naast het verwerven van kennis “herdenken,stilstaan bij, doorgeven,nooit weer” en dergelijke. Dit doen we dan door vermanen, waarschuwen en inprenten: kennisoverdracht vergezeld van de opgeheven vinger. Dit in algemene termen doen, is vrij zinloos. De geschiedenis leert ons immers al geruime tijd “Dat we er niets van leren”. De beloftes van nooit meer oorlog en genocide zijn sinds 1945 talloze malen verbroken. Wat daarin dan de bijdrage van onderwijs is geweest laat zich raden. Je zou in het algemeen de effecten van het leren binnen de muren van het schoolse klaslokaal wel kunnen relativeren, dit onderwerp is daar dan helaas veelal geen uitzondering in, een logisch gevolg van de educatieve benadering.

Toegegeven;het kan ook lastig zijn. Voor het merendeel van de scholieren en studenten is een oorlog in het algemeen en de Tweede Wereldoorlog in het bijzonder geen directe en eigen ervaring. Voor hen die recent afkomstig zijn uit oorlog- en conflict gebieden buiten Nederland, zoals de Gaza –strook , Irak en Afghanistan wel. Zij hebben echter veelal weinig affiniteit met het “Nederlandse verhaal”. Dat historisch en cultureel gezien vreemd is, veelal beperkt tot het niveau van kennis, verteld vanuit het nationale perspectief. Intern gericht volgens de schema’s goed-fout-grijs en vaak met het accent op de slachtoffers. Samenvattend: een specifiek belerende nationale herinnering.

Dat “nationale aspect” heeft overigens de laatste jaren een dubieus tintje gekregen. Onder invloed van het politieke klimaat wordt geforceerd aandacht opgeëist voor de betrokkenheid van allochtone bevolkingsgroepen tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Historisch gezien een bagatel, maar wat erger is, is dat beleidsmakers er kennelijk van uitgaan dat kennis van dit zogenaamde “gedeelde verleden “ zal leiden tot kennis en respect voor west Europese waarden en normen en vice versa, zal zorgen voor betere verstandhoudingen tussen diverse bevolkingsgroepen in Nederland. Interculturele herinnering omwille van integratie. Juist niet zou ik zeggen. Vanuit een dergelijke krampachtigheid bereik je weinig, hooguit benadruk je verschillen. Ogenschijnlijk politiek correct, maar weinig effectief.

Multiperspectiviteit als uitgangspunt en methodiek lijkt me beter; maar dan zonder aanzien des persoon, land van herkomst, religie of anderszins. Dat betekent heel concreet aan de slag gaan op het niveau van daders,slachtoffers en omstanders, van de historische context van toen, naar het recentere verleden en nu. Door een meer humaniserende benaderingswijze, soms in zwart-wit,soms in grijstinten. Een humaniserende insteek is wat dat laatste betreft ook een absolute voorwaarde. Onderscheid maken en verfijnen kun je wanneer je voldoende details hebt,op persoonlijk niveau. Waar sprake is van mogelijkheden tot identificatie en empathie, inleving en betrokkenheid.

Dan komen mentale processen op gang, die uiteindelijk leiden tot het besef van een eigen moraliteit en verantwoordelijkheid. Lessen waarin “beleven en emoties” een belangrijke component zijn dragen daarin onmiskenbaar bij. Oorlog gaat immers ook om beleven, ervaren, om spanningen en verdriet,om leven en dood, emoties, om dilemma’s en keuzes maken. Voorwaarde dus voor het verwerven van kennis, begrip en vaardigheden,voorwaarde om te komen tot een attitude en het uiteindelijk handelen volgens die attitude. Dat is toch wat we beogen met onze oorlogslessen?

Maak je zo het verhaal van de Tweede Wereldoorlog dan relevant? Ja, wanneer je er op voorhand vanuit gaat dat de Tweede Wereldoorlog een specifiek historisch fenomeen was, dat in die zin ook zodanig onderwezen mag worden. Ja, wanneer je je daarbij realiseert dat niet al het menselijk handelen altijd en perse tijd- en standplaatsgebonden is. Ja, wanneer je niet zomaar lukraak de koppeling probeert te leggen met racisme,discriminatie of rechts populisme.

Met actualiseren is niks mis, echter helaas maar al te vaak eindigt het verhaal van de oorlog van toen bij hedendaagse vormen van onrecht, neo-nazi’s, rechts populisme en Wilders .De Tweede Wereldoorlog als goedkoop instrument al naar gelang wat op dit moment maar ‘t beste uitkomt.
Linksom of rechtsom, van Jodenster naar hoofddoek, das niet zo moeilijk,maar dan?

Het is een rare sprong, die gevoed door of zal leiden tot politisering en verkeerd soort polemiek,dat is nu juist wat we niet willen, wel loskomen van –ismen, ideologie etc. Immers onder de vlag van ideologie, -ismen of andere etiketten worden de grootste misdaden begaan en gelegitimeerd, verantwoordelijkheden verplaatst; van persoon naar religie of ideologie.

Wat is nu studiejaar 2011-2012 het resultaat geweest van deze oorlogslessen op hbo niveau? Het merendeel van de deelnemers heeft nieuwe kennis en inzichten opgedaan wat betreft de Tweede Wereldoorlog. In de beeldvorming zijn de nodige en essentiële nuances aangebracht,of het nu gaat om de rol van ons koningshuis, het verzet of het systeem van concentratiekampen.
Ook is er veel meer kennis en inzicht wat betreft specifiek "de daders", weet men wat een oorlog doet met daders,slachtoffers en omstanders, is er meer inzicht in meer recente conflicten en genocides, het bewustzijn wat dat met ons doet,of juist niet. Is er het besef dat de mens zelf als dader, slachtoffer of omstander heeft een eigen verantwoordelijkheid heeft.

Kritisch kijken,nuanceren in het algemeen zijn ook 2 aspecten die bijna iedereen noemt. Voor een groot aantal deelnemers geldt ook dat ze het afgelopen halfjaar een bijzondere ontwikkeling op het persoonlijke vlak hebben doorgemaakt:

Veel gezien, veel gedaan, veel geleerd, mijzelf nog beter leren kennen, niet verwacht dat sommige zaken mij zo zouden raken, mijn breekpunt ligt in Buchenwald; overspoeld door informatie, overspoeld door emotie. Ik weet dat deze Minor mij heeft verrijkt in kennis, mijn kennis van anderen en mijn kennis in mijzelf.

Ik heb er bijna dagelijks profijt van bij gedachten en gevoelens over daders.

We hebben kritischer leren kijken – dat kan alleen wanneer je over de nodige kennis beschikt.

Niet alleen ‘mijn’ leerlingen kan ik hierin iets bijbrengen, maar ook mijn sociale omgeving kan ik nu meer duidelijk maken. In de wetenschap dat de afgelopen jaren de nodige studenten deze minor hebben gevolgd, zou dat toch invloed moeten hebben hoe wij in Nederland met het verleden omgaan.

Het is mooi om te zien hoe een half jaar je kijk op de geschiedenis, het heden en de toekomst heeft veranderd.

Het leren binnen deze Minor beperkt zich dus niet tot het schoolse leren, maar overstijgt ruimschoots de muren van klaslokaal en schoolgebouw en zelfs de deelnemers in kwestie zelf: is van belang voor het bestaan, het leven van alledag.

Van slechts oorlogslessen alleen is daarom geen sprake,van zingeving des te meer.

Wim Borghuis

http://www.scribd.com/doc/78388539/Tanzen-Herbert-Gronemeyer