06-01-12

Bergen Belsen - Buchenwald, december 2011 (3)


Bergen Belsen 12 en 13 december 2011

Al jaren wist ik van het bestaan af van het concentratiekamp Bergen Belsen. Via media zoals kranten en televisie had ik van de verschrikkingen vernomen, maar die verhalen weken niet af van de verhalen uit andere kampen. Dus wat dat betreft niets nieuws onder de zon. De rol van het kamp in het groter geheel is mij nu wel beter bekend geworden, namelijk Bergen Belsen was geen vernietigingskamp en naarmate de oorlog zijn einde naderde werd het steeds meer een vergaarbak van gevangenen die werden overgeplaatst naar Bergen Belsen vanwege zijn centrale ligging. Van enig structuur binnen het kamp was op het laatst geen sprake meer, er was een totale chaos die nog aan heel veel mensen op het laatst het leven heeft gekost.

De sfeer van het kamp, voor zover je over sfeer kunt spreken, deed mij denken aan het Ereveld in Loenen. Het terrein is flink bebost met open vlakten met veel heide, goed vergelijkbaar met de Veluwe. Het grote verschil met Loenen is dat in Bergen Belsen massagraven zijn. In Loenen heeft ieder slachtoffer zijn eigen graf en is elke steen identiek. De stenen van ongeveer 40 bij 50 cm liggen op de grond met daarop de namen en geboorte en sterfdatum. Dit geeft het gehele terrein een rustieke en verzorgde indruk. Het voormalig kampterrein van Bergen Belsen gaf mij een wat rommelige indruk, overal herkenningspunten van kampgebouwen en dergelijke met op verschillende punten herdenkingstekens, individuele graven en massagraven.

Vanwege de internationale bekendheid van het kamp, had ik verwacht dat het meer stijl zou hebben. Natuurlijk heeft het terrein met vaste gegevens te maken zoals de massagraven, maar wat mij betreft zou het plaatsen van individuele graven en herinneringsplekken meer coördinatie behoeven. Dat komt de rust, uitstraling maar vooral de eerbied aan de slachtoffers ten goede. Dit kan je doen door bijvoorbeeld eenheid in materialen na te streven, zoals de stenen plaketten bij de massagraven.
Dat neemt niet weg dat mijn bezoek aan Bergen Belsen een grote indruk heeft gemaakt. Je bent nu op de plek geweest waar de massale gruwelen hebben plaats gevonden. Het beeld dat mij bij blijft zijn de vele vele steentjes die je overal ziet op de graven en het centrale monument. Zoveel steentjes gaf mij het gevoel dat er nog veel mensen denken aan de slachtoffers, maar de vele steentjes waren tegelijk voor mij ook een symbool hoeveel slachtoffers er zijn gevallen. Ik vind het een erg mooi ritueel en een mooie gedachte dat steentjes nooit vergaan en dat zo de slachtoffers een plaats krijgen in ieders gedachte. Het moment dat ik voor het eerst bij het centrale monument kwam en tussen de teksten op de muur zo veel steentjes zag liggen, maakte op mij een diepe indruk.

Een ander moment was voor mij het bezoek aan het stationnetje waar de slachtoffers hun laatste gang naar het kamp moesten beginnen. Vanuit de wagon kon je de huizen van Bergen zien. De burgers die daar toen woonden, móeten de taferelen gezien en gehoord hebben. De term ‘Wir haben es nicht gewust’ werd hiermee voor mij ontkracht.
Ook de propaganda door verschillende partijen gaf weer stof tot nadenken. Wat te denken van het Russische monument waar wordt verwezen naar 50.000 slachtoffers terwijl er in werkelijkheid 20.000 vielen. Of het geënsceneerde beeldmateriaal van de geallieerden bij de ruiming van de lijken in het kamp, ook hier spelen de geallieerden de moraalridder. Zo van, “kijk eens wat de nazi’s allemaal hebben gedaan!”, terwijl de geallieerden wisten wat er in de kampen gebeurde, maar niets deden. Of het monument voor de joden waarop stond dat de joden het slachtoffer waren van de Holocaust, alsof er geen andere slachtoffers waren gevallen als gevolg van de oorlog. Over de rug van de slachtoffers je gelijk halen is wel het minste van het minst dat je kunt doen om de gevallenen onrecht aan te doen, te walgelijk voor woorden.

Hoe dan ook, ik hoop dat het voormalig kampterrein in de toekomst een plek kan zijn en blijven voor mensen waar zij kunnen verwerken, herdenken en leren van het verleden. Het mooie, informatieve en stijlvolle museum kan daar zeker een bijdrage aan leveren.

Bert Hofman