07-12-11

The Holocaust experience (3), 7 december 2011


Waarom heeft men in Amerika zich de Holocaust zo toegeëigend? Dat zo bedoeld in die zin dat men de Holocaust lijkt te claimen alsof de concentratie en vernietigingskampen zich ten tijde van het Hitler-nazi regime nabij Washington,New York,Los Angeles of Chigago bevonden, in plaats van bijvoorbeeld Sobibor, Auschwitz-Birkenau of Bergen-Belsen.Dat zo ook verwijzend naar de manier waarop men in de VS meent het verleden te presenteren, de herinnering te laten voortbestaan. Zowel kwantitatief als kwalitatief – ethisch.

Elke zichzelf respecterende stad van enige omvang heeft inmiddels naast de Burger King en McDonalds een heus eigen Holocaust museum. Daar laat men niet alleen zien dat de Amerikaanse troepen de kampen hebben bevrijd maar ook dat een gebeurtenis als de Shoa nooit meer mag plaatsvinden. Het eerste is historisch gezien deels correct; de vernietigingskampen in Oost Europa werden bevrijd door Sovjet troepen, in West en midden Europa werden de kampen bevrijd met hulp ook van de Britten. Het tweede kan iedereen alleen maar onderschrijven: een dergelijke genocide moet voorkomen worden. Wat betreft de historische representatie is er nog wel een kanttekening te maken; het Joodse lijden krijgt de nadruk, voor andere groepen slachtoffers is weinig aandacht.

De vraag naar het waarom van het toe-eigenen verdient een nuancering: dat moet zijn Waarom heeft Joods Amerika zich de Holocaust zo toegeëigend? Dat is oa. een gevolg van de inspanningen van de (Invloedrijke.)Joodse lobby in de VS. Naar aanleiding van de zes-daagse oorlog in 1967, waarbij de staat Israel in haar voortbestaan werd bedreigd, dacht men terug aan, lag een vergelijking met de nazi periode voor de hand – het gevaar van een tweede Holocaust. Israel moest gesteund worden, de Holocaust als anti semitisch fenomeen werd nieuw leven ingeblazen. Tegelijkertijd ontstond daarmee het mechanisme: “Kritiek op de staat- en politiek van Israel, betekent dat je de betekenis van de Holocaust niet begrepen hebt of ontkend”. De Holocaust als instrument in het rechtvaardigen van de gedragingen van een land, een land met een voor de VS strategische ligging in het Midden Oosten. Een land dat permanent bedreigd wordt, een land dat als voorpost en bondgenoot continue steun nodig heeft. Een andere verklaring zou kunnen zijn dat er in de VS nog maar weinig is dat de Joodse bevolkingsgroep – grotendeels niet perse religieus , wel conservatief – gemeenschappelijk heeft. De Holocaust zou daarmee fungeren als centrale mogelijkheid tot identificatie, als middel om te binden.

De Holocaust is qua musealisering hoe dan ook verworden tot een vreemd soort industrie, een commercieel fenomeen, een attractie voor iedereen met elk halfuur een nieuwe voorstelling. Multimediaal; van de derde naar de eerste verdieping zien,voelen, ondergaan, alle zintuigen worden geprikkeld. Nagebootste omgeving van de selectie op het perron tot de gaskamer.

Wat kan de zin ervan zijn, waarom zou je een onschuldig kind van tien de gang door de gaskamer te laten maken? (Een bovendien steriele gaskamer,zonder de geuren van zweet, braaksel, urine, ontlasting, de mensenmassa en vul zelf maar verder aan.)

Dat lijkt me pedagogisch niet bepaald opbouwend,eerder afbrekend. Het gaat hierbij vermoedelijk om het gewenste effect: het creëren van bepaalde maar in dit geval misplaatste emoties: “tranen willen we zien”, het breken van een kind, het “kijk ’s hoe erg…..”, - het wordt erin geslagen als het ware -, het aanpraten van schuld en schuldgevoelens. Kinderen in het algemeen en in deze tijd hebben part nog deel aan,zijn in geen enkel opzicht verantwoordelijk voor. Waarom moeten ze zich perse indentificeren met de slachtofers van toen? Waar spreek je ze dan op aan? (Tis zelfs de vraag of dit voor de daders als "therapie" een effectieve benadering is.)

Kortom de educatieve representatie van de Holocaust in de musea in de VS neigt teveel naar manipulatie , teveel naar zwarte pedagogiek om überhaupt constructief te kunnen zijn. Kinderen die een museumbezoek zo hebben ondergaan,kunnen inderdaad geschokt zijn, maar houden meer negatieve dan positieve associaties over aan, zullen met andere woorden geneigd zo snel mogelijk te vergeten wat ze gezien,gehoord en ervaren hebben. De resterende nachtmerries zijn voor rekening van de ouders.

Hypocriet maar ook meelijwekkend naar mijn idee is dat hier indirect geweld, het nazi geweld, wordt gebruikt om iets te bereiken. Het zou mooi zijn wanneer kinderen en volwassenen daar ter plekke doorkrijgen dat geweld letterlijk en figuurlijk is toegestaan, namelijk om een boodschap over te brengen.

Wim Borghuis.