12-11-11

Een Duivelse transitite (3), november 2011


Vandaag liet ik mij eens verrassen wat er op het programma stond. Een thema dat mij altijd heeft beziggehouden, kwam nu uitgebreid aan de orde, namelijk het daderperspectief. Hoe is het mogelijk dat iemand verandert in een brute massamoordenaar en in het verlengde daarvan het ontstaan van een genocide die zijn weerga niet heeft gekend.

Tijdens deze bijeenkomst heb ik nieuwe inzichten gekregen, maar ook bevestigingen van mijn visie. ‘Nooit meer’ is zo’n loze kreet waar ik ook niets mee kon, namelijk na de Holocaust hebben we Vietnam, Dafur en Cambodja gehad, om maar een paar voorbeelden te noemen.

Duidelijk is geworden dat er in een mensenleven bepaalde keuzes in het leven worden gemaakt die mede beslissend zijn geweest voor de daden van een massamoordenaar. Zoiets gaat niet van de één op andere dag, maar gaat geleidelijk aan. Onderweg worden grenzen steeds verlegd of opgerekt, waarbij de normaliteit iedere keer wordt doorbroken. Iemand voor de eerste keer zonder reden een klap in zijn gezicht geven, geeft de eerste keer een schokeffect. Dat schokeffect neemt af naarmate dit iedere keer herhaald wordt, er ontstaat een systematische gewenning waarbij slachtoffers steeds minder mens worden.

Voor de toeschouwers brengt dit gedrag verwondering teweeg, omdat het niet past in hun eigen, normale, patroon. De media besteedt veel aandacht mensen die zich buiten het normale gedrag plaatsen, en jij als lezer vindt het prettig om te lezen, omdat het je zelfbeeld opvijzelt, het is een geruststelling voor jezelf en je kan bovendien wijzen naar een zondebok.

Uit diverse filmpjes en proeven bleek dat wij allemaal als mens, eenvoudig, zijn te beïnvloeden. Wij passen ons aan aan de groep en willen niet buiten de boot vallen. Je wordt niet als duivel geboren, maar door de weg die je hebt bewandeld kom je langzaam maar zeker in een fuik terecht waar je steeds slechter uitkomt. Stangl, de beul, zei, vrij vertaald, ‘Als ik hieraan had willen ontkomen, dan had ik al in mijn vroege jaren andere keuzes moeten maken.’

Nieuw inzicht voor mij is dat daders gewone mensen zijn, maar hun daden niet! Ook ‘onze’ leerlingen spreken wij aan op hun gedrag, niet op wie zij zijn. De keuzes die mensen maken, worden ook bepaald door de sociale groepen waartoe ze behoren, zij bepalen voor groot deel je gedrag. In oorlogen waar grootschalig is gemoord, is sprake geweest van een piramidale machtstructuur. In deze structuur is het groepsgevoel en de autoriteit bepalend geweest voor massamoord, macht doodt mensen!

In het leven zijn wij allen geneigd te luisteren naar anderen. Doen wij dat herhaaldelijk niet, dan staat ons een lastig leven te wachten. Van kinds af aan luisteren we naar onze ouders en andere mensen in onze omgeving. Kinderen imiteren gedrag én taal. Met andere woorden; het leven worden een stuk makkelijker als we luisteren naar anderen. Vanuit de natuurwetenschappen is bewezen dat gehoorzaamheid leidt tot grotere overlevingskansen. Juist door de geleidelijkheid van gehoorzamen en opvolgen van bevelen wordt het proces van extremiteit in gang gezet. Het gevaar ligt dus altijd op de loer! En hoe verder je hierin bent, hoe lastiger het is om eruit te komen.

De belangrijkste leer voor mij is dat je kritisch moet zijn tot welke sociale groepen je behoort/wilt behoren en dat je kritisch moet zijn in de keuzes die je maakt.

Bert Hofman