09-11-11

Een Duivelse transitie (1), 8 november 2011


Het grote grijze gebied

Adolf Eichmann was een gewoon mens, Irma Grese was een lief meisje om te zien. Toch zijn beide veroordeeld voor verschrikkelijke misdaden. Je vormt je een beeld bij de onmenselijke misdaden uit de Holocaust, maar ook uit de recentere geschiedenis. Deze mensen moeten er wel uit zien als monsters, kan niet anders. Toch is Eichman net een boekhouder op kantoor en Grese kan het lieve buurmeisje zijn dat weleens op je kinderen past.

Dat zwart geen wit is en wit geen zwart, dat weten we allemaal. Eerder merkte ik al eens op dat de geschiedenis niet zwart-wit is. Vandaag werden we daar weer eens duidelijk op gewezen bij de duivelse transitie. Het gaat er nu niet om of iets zwart of wit, goed of fout is, maar hoe komt men tot dit gedrag? Op welk moment maak je de keuze om over te gaan tot oorlogsmisdaden en genocide, waar worden die keuzes door bepaald en kun je er iets aan veranderen?

Christophe Busch, een Vlaamse criminoloog en gedragswetenschapper, nam ons vandaag aan de hand mee door het enorme grijze gebied tussen zwart en wit. Niemand wordt als dader geboren, het zit niet in de genen. Het is een geleidelijk proces. C.S. Lewis formuleerde het als volgt: 'De zekerste weg naar de hel is de geleidelijke weg, de weg die zachtjes helt, goed begaanbaar, zonder scherpe bochten, zonder mijlpalen, zonder waarschuwingssignalen.'

Een dader gaat steeds een stapje verder in de transitie, de norm voor wat normaal is, wordt door het doen van misdaden/moorden steeds verlegd. Het is een proces van gewenning, misschien zelfs een verslaving? Gedragwetenschappers proberen al jaren verklaringen te vinden voor de enorme schaal waarop men in Duitsland meewerkte aan de oplossing voor het joodse probleem. Verschillende experimenten moeten bijdragen aan verklaringen voor het gedrag van de vele nazi's, maar ook van de niet Duitse SS-ers.

De daders zien zichzelf ook niet als dader. Bij rechtszittingen treedt er een verdedigingsmechanisme in werking: 'het was een bevel' en 'kijk eens naar jezelf'. Het is een heen en weer schuiven van de verantwoordelijkheid, men ziet zichzelf ook niet als boosdoener, omdat de daders voor zichzelf de norm van wat toelaatbaar is steeds verder verschoven hebben.

Maar hoe krijg je mensen nou zover dat ze tot deze verschrikkelijke daden als massa-executies overgaan. Belangrijk om te weten is dat men de slachtoffers dehumaniseert, als je al het menselijke wegredeneert, is het makkelijk hen te zien als problemen die opgelost moeten worden. Rudolf Hoss, de kampcomandant van Auschwitz sprak over '1050 stuks' verwerkt. Het zijn geen mensen, maar 'stuks.' Daarnaast zijn mensen heel gevoelig voor de groep waarin ze verkeren. Het is een prehistorisch overlevingsmechanisme om je aan te passen aan de groep, dan overleef je. Hetzelfde gebeurt in dergelijke situaties. Je belandt in een oorlog: 'Hoe kom ik hierdoor heen? De groep moord, dan doe ik dat ook.'

Neem als voorbeeld het 101ste politiebataljon dat in de Oekraïne duizenden joden vermoordde. Of neem de Amerikaanse Vietnamveteraan die om te overleven precies deed wat zijn officier hem voordeed, namelijk doden van Vietcong.
Het is een angstige gedachte dat als ik in een andere groep zou thuishoren dan nu het geval is, ik misschien ook wel in staat zou zijn tot dergelijk gedrag. Je denkt er weleens over na, wat zou ik doen als...

Vanuit mijn huidige positie heb ik makkelijk praten, tuurlijk zou ik opkomen voor de zwakkere. Maar als heel de groep om mij heen dat nou niet doet, durf ik dan wel?

Of ligt het aan de invloed van de leidersfiguur. Het is een feit dat de ergste misdaden worden begaan in totalitair bestuurde gebieden. Zijn we zo gevoelig voor gezag en gezagsdragers dat we hen blind volgen? Ja, onderzoeken bewijzen dat de meerderheid gezag opvolgt. Je krijgt de rillingen van het Milgram experiment. Proefpersonen dienen een ander een elektrische schok toe omdat ze daar door een gezaghebbend figuur opdracht toe krijgen. Het gaat steeds een stapje verder, geleidelijk verlies je steeds meer vrijheid.

Kampcommandant van Treblinka Franz Stangl werd na zijn gevangenneming uitgebreid geïnterviewed. En misschien geeft hij wel het duidelijkst aan dat als je eenmaal op de helling van het ontoelaatbare zit, je er niet meer van los komt. Het zijn keuzes geweest die elkaar opvolgen, en als je eenmaal in het grijze gebied zit, kun je niet meer terug. Je eerste keuzes zijn bepalend voor de rest van je leven.

En daarmee mag ik weer terug de realiteit van het onderwijs in, waar de rol van de groep en de leider in een klas zo allesbepalend zijn...hoe leer ik hen de juiste keuzes maken?

Cindy Rousse