04-11-11

De Uitvinder en het verzet, november 2011 (3)


De uitvinder

De titel van het toneelstuk De uitvinder nodigde mij vooraf uit na te denken waar het stuk over zou gaan. Ieder die enige voorkennis heeft van de Tweede Wereldoorlog zal een sterk vermoeden moeten hebben dat het stuk betrekking heeft op het gifgas, Zyklon B, dat tijdens de Tweede Wereldoorlog in de gaskamers is gebruikt om onder andere het Joodse volk uit te roeien. Deze veronderstelling bleek achteraf juist te zijn.

Mij werd duidelijk dat de oorsprong van het gifgas ligt in de Eerste Wereldoorlog. Het bizarre feit deed zich voor dat een Joodse wetenschapper, Fritz Haber, aan de oorsprong heeft gestaan van het gifgas. Tijdens het toneelstuk, in de vorm van een monoloog, werden veel dilemma’s voorgelegd. Wat moet veroordeeld worden en wat niet? De geschiedenis zit vaak vreemd in elkaar. In hoeverre is Haber schuldig aan de dood van vele soldaten in de Eerste Wereldoorlog en de Joodse medemens in de Tweede Wereldoorlog? En hoe verhoudt zich dat tot het goede wat hij heeft gedaan (de uitvinding van het kunstmest)?

Het is zeer lastig te (be)oordelen in hoeverre iemand schuldig is geweest. Waar begint je eigen verantwoordelijkheid en waar stopt deze en welke andere factoren spelen hierin verder een rol? Voor mijzelf neem ik het globale standpunt in dat alles te maken heeft met je eigen keuzes die je in het leven maakt en de verantwoording die je als individu hierin neemt. Ook zal je altijd kritisch op jezelf moeten zijn waaraan je (actief) wilt meewerken en waaraan (beslist) niet. Nogmaals deze ethische kwesties zijn niet zo eenvoudig te beantwoorden. Daarnaast is het heel lastig hier een goede discussie over te voeren omdat vaak voor standpunten van anderen ook veel valt te zeggen en bovendien deze vraagstukken vaak gevoelig liggen.

De korte discussie die naderhand met de toneelspeler werd gevoerd liet dit ook goed blijken. Al met al vond ik het stuk integer en overtuigend gespeeld waarbij de discussie achteraf misschien te mager was voor deze grote vraagstukken.


Het verzet

In de middagsessie kregen wij eerst een korte uiteenzetting van het verzet in de Tweede Wereldoorlog. Het verzet kwam in allerlei hoedanigheden voor, bijvoorbeeld illegale pers, hulp aan onderduikers en gewapend verzet, het zogenaamde actieve verzet. Ook werd er veel passief verzet gepleegd. Je kan hierbij denken aan het weigeren je radio in te leveren, het lezen van illegale blaadjes en oranje bloemen voor de ramen bij een verjaardag van een lid van het koninklijk huis.

Pas in de tweede helft van de oorlog kwam het verzet meer op gang omdat de kansen op een overwinning, voor zover daar sprake van was, groter werd. Langdurig is het verzet versplinterd geweest en van een planmatige aanpak was weinig sprake. Helaas is regelmatig het doel voorbij geschoten omdat het gewenste resultaat niet werd bereikt en de represailles van de bezetter meedogenloos waren, denk aan de mislukte aanslag die ruim 600 mannen van het Veluwse dorp Putten het leven kostten en de executies in het land als gevolg van de mislukte aanslag bij de Woeste Hoeve (in de buurt bij Hoenderloo en vlakbij de plek waar het Nederlands elftal regelmatig zijn oefensessies houdt).

Aansluitend kregen wij een indringend portret te zien van een voormalig verzetsstrijder die in de oorlog een liquidatie op zijn geweten had en daar zijn hele leven wroeging van had. In de documentaire zocht de verzetsstrijder contact met alle betrokkenen en kwamen alle partijen ook zelf aan het woord, namelijk de verzetsstrijder, de familie van het slachtoffer (een SS landwachter), de dochter van een Silbertannemoord (als vergelding voor de gepleegde liquidatie) en een collega landwachter. Juist door dit brede perspectief kwam bij mij het beeld op van alleen maar verliezers, maar gelukkig óók een kleine aanzet tot verzoening.

Helaas heeft het verzet niet altijd een florissante rol gespeeld in de Tweede Wereldoorlog en door nu te weten dat de rol van het verzet marginaal is geweest, dringt zich de vraag zich op of er in aantal gevallen niet een andere keuze gemaakt had moeten worden. Desondanks moeten we toch niet vergeten dat veel verzetstrijders hun leven hebben gewaagd en gegeven voor de goede zaak, en dat verdient alle respect.

Bert Hofman