02-11-11

1 november 2011, het verzet(1)


Goed / fout?

''Maar mevrouw', en dan komt het. Hoe vaak heb ik niet een zin horen beginnen met die woorden? En dan vooral het woordje mevrouw, met de nadruk gelegd op ME. Steevast volgt er dan een uitspraak die voor de leerling in kwestie onomstotelijk vaststaat. 'Hoe kun je nou fout zijn als je in het verzet zat?' vervolgt de leerling zijn zin. 'Het was toch juist goed als je bij het verzet zat. Ik had het wel geweten hoor, ik had al die Duitsers tegengewerkt en de NSB erbij!'

Zo zwartwit is het voor leerlingen op het voortgezet onderwijs en dan vooral op het VMBO. Leerlingen vinden het heel moeilijk om te zien dat mensen die in het verzet zaten ook verkeerd bezig konden zijn. De hogere niveaus zijn nog wel in staat om met je mee te gaan in de nuancering van wat is goed en wat is fout in de oorlog? Maar op het VMBO moet je dat toch voorzichtig aanbieden en met tastbare voorbeelden komen. Zo'n tastbaar voorbeeld kan de documentaire over Gerrit Gunnink zijn. Als jonge man pleegt hij, terwijl hij bij het verzet zat, daden waarvan hij nu op 84 jarige leeftijd spijt krijgt en wroeging heeft. Hij wil met zichzelf in het reine komen, maar dat valt nog niet mee. De oorlog en de persoonlijke rol van mensen daarin, gaat je leven lang met je mee, als een soort van schaduw die achter je aan komt. Voor oud-NSBer Betten is de oorlog pas voorbij als hij dood is.

Betten en Gunnink spreken samen over de gebeurtenis die hun leven voor altijd heeft getekend. Betten was op patrouille als landwacht en Gunnink en zijn verzetsvrienden schoten op Betten en zijn medelandwachters. Hierbij viel een dodelijk slachtoffer aan de kant van de landwacht. 'Een prima jongen,' aldus Betten. Repressailles volgden, onschuldigen werden als voorbeeld gestraft. Daarover dacht het verzet niet na. Daden van verzet hadden gevolgen voor onschuldigen, het doel heiligt de middelen...en de gevolgen?

Op dit moment lees ik in 3 HAVO het boek 'oorlog zonder vrienden' voor van Evert Hartman. Hierin is hoofdpersoon Arnold de zoon van een fanatieke NSBvader en voordurend wordt hij daarmee geconfronteerd. Leerlingen merken aan de hand van dit verhaal, dat niet alles zo zwartwit is als het lijkt en wat de geschiedenis, als we niet dieper graven, ons leert. Je was niet per definitie 'fout' als je een NSBer was en je was niet per definitie 'goed' als je in het verzet zat. NSBers hadden ook nobele idealen en verzetsmensen waren ook uit op eigenbelang. In dit boek komt dat prachtig tot uiting en het zet mijn leerlingen aan het denken. Het is oorlog op je eigen vierkante meter, ik denk dat velen de wereldgebeurtenissen niet opmerkten, maar druk bezig waren om zelf de oorlog door te komen.

Gunnink heeft nu misschien vrede met zichzelf evenals de 96 jarige Atie Visser, maar misschien lopen er nog wel veel meer hoogbejaarde mensen rond met een onrustig geweten. Oorlog is verschrikkelijk en blijft je je hele leven bij. Ik hoop oprecht nooit voor zulke dilemma's te komen staan. Mijn leerlingen hebben makkelijk praten met hun 'ik had het wel geweten, als ik toen geleefd had'. Zij kijken naar de geschiedenis met de kennis van het heden. Je weet niet wat je doet als je er midden in zit...ik niet in ieder geval.

Cindy Rousse