12-10-11

Amsterdam - Hollandse Schouwburg, 11 oktober 2011


Struikelstenen...

Of ik nog even een uurtje wil invallen bij de brugklas. Vanmorgen om 7.50 bij het koffieapparaat vraagt de roostermaker dat aan mij met haar allerliefste glimlach. Nee sorry, echt niet, ik heb studieverlof, ik moet naar Amsterdam. Ik voel me wel heel schuldig, want die klas is aan het toetsen en die toets is mijn verantwoordelijkheid. Maar ik ben een hopeloos geval wat reizen betreft en ben altijd als de dood om ergens te laat te komen, dus ik wil echt om 10.30 weg. Daarbij vertrouw ik de NS niet wat betreft reistijden, dus neem ik standaard een bus of trein eerder dan geadviseerd. Dat blijkt weer eens niet helemaal nodig, want om 13.50 stap ik recht voor de Hollandse schouwburg (waarvan ik dacht dat ik die ook nog zou moeten zoeken) uit de tram. Sorry roostermaker, het had wel gekund.

Achteraf ben ik er helemaal niet rouwig om, op advies van de suppoost van de HS (Hollandse schouwburg) zit ik even later in Cafe Koosje aan de overkant van de straat, met een enorme kop thee en de dikke reader van Wim. Die heb ik bijna uit en ik besluit om tijdens dit uurtje daar eens korte metten mee te maken.
Dat valt overigens niet mee. Ik ben in Amsterdam! Dit dorpsmeisje staart constant vol verbazing uit het raam, niet dat ik nou wereldvreemd ben en nooit in de 'grote stad' kom, maar ik kijk altijd wel mijn ogen uit.

De HS staat midden in een hele drukke straat in het centrum van Amsterdam en dat was in 1942 niet anders. Als je erover nadenkt dat er 80.000 mensen zijn weggevoerd onder de ogen van honderden omstanders. Westerbork, Vught, ja daar kun je je de nazipraktijken nog voorstellen, maar midden in de stad? Op de muren na is er niet veel meer van over. De schouwburg is in 1944 verkocht en in 1962 weer teruggekocht door joodse overlevenden, met als doel om het een herinneringsplaats te laten worden. Als je ervoor staat herken je nog de oude gevel, maar verder is er niets meer van te zien. Het is wel een monument geworden. De gids hamert daar ook echt op. Het is nadrukkelijk de bedoeling dat bezoekers zich realiseren dat ze op een plaats staan met zo'n vreselijke geschiedenis. Om die reden wordt ook vooral de ervaring en de beleving van de joden centraal gesteld.

Voor de oorlog was de HS een populaire grote schouwburg, waar veel maatschappij-kritische stukken werden gespeeld. Na de bezetting toen de anti-joodse maatregelen steeds strenger werden en de joden steeds meer geisoleerd raakten werd de schouwburg omgedoopt in Joodse schouwburg, waar alleen gespeeld werd voor joden, door joden en louter joodse composities mochten worden opgevoerd. Buiten de schouwburg concentreerde zich nog een aantal joodse voorzieningen zich in de Plantagemiddenlaan. Een kunstacademie, een trouwlocatie, kinderopvang voor na schooltijd, alleen voor joden, ze raakten steeds verder geisoleerd. En de brave Nederlandse burger, werkte dat niet tegen.

Toen de deportaties begonnen en de joden opgeroepen werden zich te melden voor 'werk' in Duitsland kwamen in eerste instantie weinig mensen opdagen op de verzamelplaats bij het centraal station, daarnaast was het te open en konden mensen makkelijk wegkomen. De oplossing hiervoor vonden de nazi's in de HS. Hier waren geen ramen, het was groot en de deur kon op slot. Vanuit de HS werden zij dan iedere dinsdag op transport gesteld.

Pijnlijk is de constatering van Lydia van Nobelen: 'O, een transport het is weer dinsdag,' blijkbaar kon je daar als omwonende gewoon aan wennen. Maar dat is kijken naar de geschiedenis met de kennis van nu. Nu weten we wat het eindstation was van de honderden joden die in vrachtwagens en veewagons (later wagons derde klas, stel je voor!) werden weggevoerd, toen dacht men echt dat het ging om werkkampen. Nee, gek dat je nooit post terug kreeg, raar dat je nooit iets hoorde uit Duitsland. Men wist toch al in '42 wat er in Oost-Polen gebeurde? Is dit niet willen geloven of niet kunnen geloven? Even over de schutting van de tuin van de HS om in het winkeltje aan de overkant zure bommen te kopen en dan weer terug komen(?!). Men kon het zich echt niet voorstellen dat de geruchten waar konden zijn. Toch waren ze er wel, mensen die hun naam van de lijst lieten halen en ontsnapten, toch zijn er 600 kinderen weggesmokkeld uit de creche aan de overkant van de straat. Ergens wist men dat het niet goed zat. Maar vluchten? Waar moest je heen?

Hoe dan ook, ruim 80.000 joden werd vanuit de HS gedeporteerd naar Westerbork en Vught en vandaar naar Auschwitz. Het is ook teveel om op de muur te schrijven, 80.000 namen. Alleen de familienamen worden vermeld, maar het museum streeft ernaar om alle joden een naam te geven, om het te individualiseren. En de moderne techniek staat voor niets, schuif met je 'Ik-pod' over de namen en je kunt in een database alle personen vinden met die familienaam.

Een mooi streven hoor dat individualiseren, maar persoonlijk hou ik meer van de benadering van de kunstenaar (zijn naam is mij ontschoten) die de 'gouden' steentjes overal in trottoirs legt op plekken waar joodse gezinnen uit hun huis zijn gehaald. Onderweg naar het JHM komen we langs zo'n groepje stenen, vijf leden van een familie, allemaal omgekomen.

Herinneren in bij een herdenkingsmonument is mooi, maar dit kleine gedenkteken op de plaats waar men zich thuis voelde, vind ik nog veel mooier. Daar word ik nou stil van...

Cindy Rousse