21-09-11

20 september 2011 - Amersfoort (1)


'Dat was een klassieker van de beatles'... hoor ik terwijl ik de autosleutels in het contact steek. 'Zo welkom terug in de wereld'. Dat gevoel kreeg ik even. Je hebt net twee uur rondgelopen in kamp Amersfoort en geluisterd naar het boeiende verhaal van de gids en dan word je weer even bruut naar het heden gesleurd door de autoradio. Beetje jammer.
Welkom terug in de wereld...prinsjesdag 2011...de koningin droeg stemmig grijs in drie verschillende tinten in verband met de droeve troonrede die ze mocht uitspreken, hoor ik op het nieuws...ach ja, alles is relatief, zeker na een middag in een concentratiekamp. De troonrede mag dan een tegenvaller zijn, persoonlijk heb ik een bijzonder aangenaam en informatief middagprogramma gevolgd.

Aangekomen in het bezoekerscentrum van kamp Amersfort word ik door een collega Minorvolger even bijgepraat over het ochtendprogramma op de HU. (Dat heb ik helaas gemist, omdat ik zelf les stond te geven.) Iets verderop staat al een groepje studenten met een zeer oude gids (Zou de man een oudgevangene zijn?) gebogen over een maquette. Wij nemen plaats op een aantal stoelen om naar een korte film over het kamp te kijken. Oud-gevangenen vertellen hierin kort over hun ervaringen uit hun tijd in kamp Amersfoort. Wij luisteren naar het verhaal van Mien Rijper, die met vrijwel haar hele familie in het kamp gezeten heeft. Opgepakt als gevolg van illegale wapens in huis en een vader die als dominee in de kerk tegen de nazi’s preekte. Vader Rijper en een paar broers zijn gefusilleerd. Moeder Rijper verliet met Mien en nog drie kinderen na de bevrijding het kamp.

Vervolgens neemt een van de gidsen ons mee naar buiten, we lopen over een kleine binnenplaats naar een nieuw gebouwd vertrek, bijzonder hieraan is dat de oude muur van het kantoor van de kampcommandant deel uitmaakt van dit gebouw. Men heeft deze muur bewust laten staan, omdat hierop twee schilderingen zijn gemaakt destijds. Een van de arbeidscommando’s en een overzicht / plattegrond van de indeling van het kamp. Bij deze plattegrond begint onze gids met zijn rondleiding. Een ‘korte’ samenvatting: Van de drie grote concentratiekampen in Nederland was Amersfoort de kleinste, maar wel de beruchtste. In dit kamp waren foltering en marteling aan de orde van de dag, dit met de bedoeling om de gevangenen flink schrik aan te jagen. Sommige gevangenen zaten hier enkele weken en men wilde de boodschap uitdragen dat er met de Duitsers niet te spotten viel. Dus gevangen werden goed bang gemaakt, zodat ze dergelijke verhalen als ze eenmaal vrij waren, buiten het prikkeldraad zouden vertellen. Anderen zouden het dan wel uit hun hoofd laten om tegen de Nazi's in opstand te komen.

We vervolgen onze rondleiding vanuit het 'kantoor' van de kampcommandant weer naar buiten. Bij de appelklok (de originele) laat de gids ons inbeelden hoe de indeling precies was. Het is schokkend om te beseffen dat de rozentuin, een soort tijgerkooi, waarin gevangenen voor straf moesten staan, omgeven door prikkeldraad, praktisch was op de plek waar wij nu staan. Nog wat realistischer is het stukje straatwerk, waaraan je duidelijk de afmetingen van de dodencellen kunt zien. Vooral als je er zelf op gaat staan kun je zien in wat voor kleine ruimte mensen werden opgesloten in afwachting van...

Bij de doodsklok vertelt de gids een verhaal waarvan ik denk dat het leerlingen bijzonder zal aanspreken. Uit ervaring weet ik dat sommige leerlingen het liefst direct aan de klepel zouden willen slingeren. Het verhaal van de gids zal hen zeker een stukje respectvoller naar de klok doen kijken. Hij vertelt dat de klok maar twee keer per jaar geluid wordt. Op 4 mei en op 19 april, de dag dat kamp Amersfoort overgenomen werd door het Rode Kruis. De klok wordt dan geluid door een hele oude man, die erbij was op de 19e april, toen het rode kruis het kamp overnam. Destijds was hij een jochie van een jaar of 12. HIj was op zoek naar zijn vader die als kok opgesloten was in het kamp. Deze Frans van den Berg was een communist en daardoor politiek gevaarlijk, maar omdat hij zo'n goede kok was, werd in het kamp gehouden en moest hij de maaltijden van de hoge SS-ers verzorgen. Zijn zoon, ook Frans, ging hem zoeken toen hij hoorde dat het kamp 'vrij' was en mocht van Loes van Overeen, de dame van het Rode Kruis, de klok luidden als teken van bevrijding. Nu op 19 april doet de inmiddels stokoude Frans jr. dit nog ieder jaar.

Aan de andere kant van het bezoekerscentrum staat nog een originele wachttoren, met een bijbehorend verhaal. Weer zo'n verhaal dat het inlevingsvermogen van leerlingen activeert. Gevangenen moesten twee meter afstand bewaren van het prikkeldraad. De SS- wachtposten op de torens gooiden dan expres iets van eten of sigarettenpeukjes naar beneden, dicht bij het prikkeldraad. Hongerige gevangen die de moed hadden dichterbij te komen werden neergeschoten. Als beloning voor de afgeschoten (zogenaamd vluchtende.) gevangenen, kregen de bewakers dan extra lang weekendverlof.
En zo gaat de rondleiding nog even door. Verhaal na verhaal weet de gids te vertellen. Ik kan hier uren naar luisteren. Hier tot slot nog een.

Aan het einde van schietbaan staat het beeld van 'De stenen man', hier wordt jaarlijks de dodenherdenking gestart met kransleggingen. De gids vertelt hier dat het nog geregeld voorkomt dat er 's morgens bloemstukken liggen. Deze zijn dan van oud-gevangenen die overleden zijn en willen dat de bloemstukken niet op hun graf, maar bij hun oude mede-gevangenen gelegd worden. Toen de gids dit vertelde besefte ik dat de oorlog voor ons misschien een gebeurtenis uit het verleden is, maar dat er nog steeds mensen zijn, waarvoor de oorlog nog een dagelijkse herinnering is... zij herinneren het zich nog als de dag van gisteren, maar wat als zij er niet meer zijn, dan is het aan ons en herinneringscentra als Amersfoort hebben daar een rol in.

Cindy Rousse