02-12-10

1 december 2010 - De Uitvinder



Dat de wereld vol tegenstrijdigheden zit wisten we natuurlijk al, toch blijven sommige ervan ons verbazen. Het verhaal van de Uitvinder gaat over enkele bijzondere tegenstrijdigheden met als toneel (voornamelijk) de Eerste Wereldoorlog. Het is het verhaal van Fritz Haber, een briljant chemicus met een leven vol paradoxen.

De grote doorbraak van Haber als chemicus vond plaats in 1909 toen Haber en zijn medewerkers een manier vonden om ammoniak te produceren. Ammoniak kan op talloze manieren worden toegepast en wordt nog steeds beschouwd als een van de belangrijkste uitvindingen van de 18e eeuw. Zo wordt het bijvoorbeeld gebruikt in kunstmest. Meer dan 40% van de wereldbehoefte aan stikstofhoudende voedselproducten vindt zijn basis in het door Haber uitgevonden proces. Simpel weg gezegd zou er zonder ammoniak 40% minder voedsel op de wereld verbouwd kunnen worden en minder eten betekend minder leven.

In schril contrast met de uitvinding van zo’n levensbrengende uitvinding als kunstmest, staat het latere werk van Fritz Haber. Toen de oorlog uitbrak in 1914 meldde hij zich aan voor militaire dienst. Hij was toen 45 jaar oud en werd niet aangenomen. Maar Duitsland had hem wel nodig en Haber kon Duitsland als toonaangevend chemicus veel beter dienen dan als frontsoldaat. Hoe beter je land te dienen dan de vijand verslaan? Haber ‘diende’ zijn land met de uitvinding van chloor en later mosterdgas als ’s werelds eerste massavernietigingswapens. Een geschat aantal van 91.000 soldaten zou aan de gevolgen van de gasaanvallen tijdens de Eerste Wereldoorlog overlijden, dat is minder dan 1% van alle tijdens de oorlog gedode militairen.

Na het einde van de Eerste Wereldoorlog 1918 werd Haber er mee geconfronteerd dat zijn naam op de lijst met Duitse oorlogsmisdadigers stond. Hij vluchtte naar Zwitserland en hield zich heel stil. In de herfst van 1919 werd bekend gemaakt dat aan Haber de Nobelprijs voor chemie voor het jaar 1918 zou worden toegekend. De Nobelprijs werd toegekend voor de synthese van ammoniak.

De laatste paradox omtrent de joods geboren Fritz Haber maakte hij zelf niet meer mee. Hij stierf op 29 januari 1934 op weg naar Palestina, waar hij naar toe moest emigreren omdat hij het nationaalsocialistische gedachtegoed niet wilde steunen.

Begin 1942 begonnen de nazi’s het mede door hem ontwikkelde Zyklon B te gebruiken in de gaskamers van de vernietigingskampen.
Een aantal leden van Habers familie werden met zijn uitvinding vermoord in de concentratiekampen.

Maar Haber was geen slecht mens zo werd ons ook verteld en zo blijkt ook uit getuigenissen van vrienden, collega’s en voormalige medewerkers. Tot aan zijn dood bleef hij bijvoorbeeld bevriend met Albert Einstein, die niks moest hebben van het Duitse militarisme en later een icoon werd van het pacifisme.

Was Haber niets meer of minder dan een briljante chemicus met een sterke liefde voor zijn vaderland? Of was hij een oorlogsmisdadiger van de eerste orde? Heeft hij die Nobelprijs en het instituut dat naar hem vernoemd is verdiend of is dat gezien de schade die sommige van zijn uitvindingen hebben aangericht niet gepast?

Het oordeel is aan u.

Leonie Loggen