16-11-10

8 - 13 november 2010 / Bergen Belsen (2)


Verdwenen kamp

Museum
De tour de la Bergen Belsen begint voor ons in het museum. Het museum is een strak en modern gebouw waar in 2007 de laatste hand aan is gelegd. De deuren zijn van een dusdanige hoogte dat het geen enkel probleem was geweest indien mijn lengte 3.20 meter was. Het zegt direct iets over de grootte van het museum zelf. De exact afmeting blijft even gissen, maar de hoogte is imponerend en heeft direct negatieve akoestieke nadelen. Het spreken in een groep is uitermate lastig en dat werd vooraf al door de gidsen gemeld. Overigens werd door de gidsen weinig rekening gehouden met dit nadeel, want ze spraken er lustig op los. Veel belangrijker is de vraag hoe goed je wordt geïnformeerd. De presentatie van de informatie is hierbij essentieel. Wat dat betreft is er in Bergen Belsen geen half werk geleverde. In een zeer geordende hal wordt op chronologische volgorde de geschiedenis van het kamp uitgebeeld en beschreven. Hiervoor worden grote verlichte borden gebruikt waarop diverse documentatie is opgehangen en direct wordt verlicht. De verlichte borden zijn in secties geordend waarbij de indeling is gebaseerd op een bepaalde periode. De eerste sectie gaat over de beginperiode van het kamp en eindigt bij een sectie die de bevrijding van het kamp weergeeft.

Film
Door het hele museum staan filmpalen. Deze bevatten schermen en een continu draaiende opname van overlevenden. Voor de filmpalen staan bankjes waarnaast bakken zijn gestald met informatiekaarten. Deze bevatten informatie over de mensen die hun verhaal doen, zodat de kijker direct op de hoogte is van wie er spreekt.

Bibliotheek
Het museum bevat slechts een gedeelte van de bewaarde documentatie. Er moeten uiteindelijk keuzes worden gemaakt. Om verder onderzoek te doen naar mensen of gebeurtenissen in Bergen Belsen, is het mogelijk om de bibliotheek in te duiken. Deze optie lijkt voorbehouden voor de echte hardnekkige bezoeker, mogelijk een nabestaande. Welke mogelijkheden een schoolklas hier heeft is mij niet duidelijk geworden. Ons scherpe programma zorgde ervoor dat een bezoek aan de bibliotheek iets teveel was gevraagd.

Begraafplaats
De eerste buitenlocatie van die dag was de begraafplaats voor de Sovjets. Denk hierbij niet aan een begraafplaats zoals u en ik deze kennen uit onze buurt. Ieder graf heeft doorgaans een eigen steen een naam, datum geboorte en sterfdatum. Op deze begraafplaats zie je enkel en alleen grote graven, kortom massagraven. De stenen en gedenktekens die er staan worden voor alle overledenen gebruikt, tenzij je vader een welgefinancierde Rus is en in staat is gebleken om de plaatselijke autoriteiten om te kopen. In dat geval is alles mogelijk, wat het geval is voor 1 Rus die zijn eigen gedenksteen heeft gekregen. Slim genoeg zijn de naam van deze soldaat niet bekend bij een groot deel van de mensen die langs deze steen lopen omdat de teksten volledig in het Russisch zijn. Opvallend is dat de reden voor het plaatsen van deze steen niet gegeven wordt door onze gids. De steen is immers van een Russische soldaat, maar tegelijkertijd liggen daar vele Russische soldaten begraven. De man op de steen heeft geen heroïsche daad gepleegd, anders was onze gids hiervan wel op de hoogte geweest.

Het kamp
Langs de massagraven lopende, komen we uiteindelijk op het kampterrein zelf. Het kamp is echter volledig verdwenen. Het enige wat er te zien is, is een lege vlakte een bosrand en even verderop duiken de eerste monumenten op. Zo op het open terrein valt het meteen op dat de temperatuur een stuk lager ligt. Het voelen van deze kou draagt wel bij aan het inleven. In de oorlogsjaren hadden de gevangenen niet veel om aan te trekken. Hun weerstand was nihil en velen waren al ziek. Ook zij moesten deze kou en erger dagelijks trotseren. Wij liepen daar met onze jassen aan, muts op en zeiden alsnog tegen elkaar: koud hé?

Op het kamp is een stilteruimte gerealiseerd. Het is strak modern gebouw met een glazen dak, zodat je de hemel kunt zien. Binnen is er een gelegenheid om te zitten, een krans te leggen en de doden die op deze plaats zijn gevallen te gedenken. De gids zat echter zo met een verhaal omhoog dat hij de stilte verbrak. Ik was wat ontgoocheld, want ik meende toch echt te hebben begrepen dat er aan deze ruimte iets bijzonders was. Onze groep is voor een educatief doel naar Bergen en Belsen gekomen. Misschien veronderstelde onze gids dat het ons alleen om de feitjes ging. Nu is dat deels waar, maar we zijn niet alleen studenten maar ook mensen.

We liepen vervolgens verder langs de diverse stenen die ter nagedachtenis van de vele slachtoffers zijn geplaatst. Veel stenen met Nederlandse teksten, waaronder die van Anne en Margot Frank. Het kamp is er niet meer en de daar staande stenen en de kou helpen me om een klein beetje pijn te voelen. De pijn van verlies en de pijn van de kou die voor velen daar fataal was, gelukkig niet de angst.

Leerlingen voortgezet onderwijs en Bergen Belsen
Het feit dat dit kamp is verdwenen is een probleem op educatief gebied. Leerlingen zullen zich een beetje verloren voelen op het terrein en zich moeilijk in kunnen beelden van wat er daar is gebeurd. Ik denk dat het belangrijk is dat leerlingen op pad worden gestuurd met fotomappen, De foto’s zijn allemaal genummerd en corresponderen met nummerpaaltjes op het terrein. Er moet duidelijk worden aangegeven welke kant de leerling op moet kijken om een goed vergelijking te kunnen maken. Daarnaast is het belevingsaspect belangrijk om te integreren in de rondleiding. Een leerling moet ook tot het besef komen dat wat er is gebeurt een drama was. Hierbij is de stilteruimte een goede plek. Gebruik deze als zodanig en door wie de ruimte is ontworpen is dan minder of niet belangrijk.

Hilbert Flokstra