22-09-10

21 - 22 september, Westerbork (1)


Schijnwereld

De dag begon al vroeg, want deze dinsdag stond voormalig kamp Westerbork op het programma. Westerbork begon voor de oorlog als joodsvluchtelingenkamp en werd tijdens de bezetting van Nederland gebruikt als doorvoerkamp naar de vernietigingskampen in het Oosten.

Naast een doorvoerkamp, was Westerbork vooral een schijnwereld. Kosten noch moeite werden gespaard om de mensen in het kamp een (vals) gevoel van veiligheid te geven. Het grootste doel van Westerbork was de mensen laten geloven dat ze naar werkkampen in het Oosten zouden worden gebracht om ze zo rustig te houden. Dat moest ook wel want er liepen relatief weinig Nazi bewakers rond in het kamp. De organisatie van bijvoorbeeld de transporten en beveiliging lag dan ook veelal in handen van de Joden zelf, die meewerkten omdat deze baantjes de kans op deportatie drastisch verminderde.

Voorbeelden van de schijnwereld binnen kamp Westerbork vond je overal. Westerbork leek in sommige opzichten op een gewone Nederlandse stad in bezettingstijd, er werden bijvoorbeeld huwelijken gesloten en kinderen geboren. Verder vonden er toneelvoorstellingen en muziekuitvoeringen plaats en werden er sportwedstrijden gehouden. Hoe belangrijk de nazi’s het vonden om de schijn op te houden, blijkt het meest uit de aanwezigheid van een ziekenhuis in het kamp. Op zijn hoogtepunt had het 1.725 bedden, 120 artsen en meer dan 1.000 mensen personeel. Allemaal deden zij hun uiterste best de patiënten in leven te houden en te genezen. Pas als iemand beter werd verklaard, werden ze op transport gesteld.

Het is dus niet zo gek dat de joden en andere gevangenen rustig deden wat er van hen gevraagd werd. De mensen in het kamp wilden de geruchten van vernietigingskampen al niet geloven en daar kwam bij, waarom zouden de nazi’s al die moeite doen om bijvoorbeeld de mensen gezond te maken om ze vervolgens te vermoorden?

Vandaag de dag lijkt voormalig kamp Westerbork in bijna niets op de schijnwereld van toen, maar een schijnwereld is het nog steeds. In de plaats van uitgestrekte, winderige heide groeit er overal gras en zijn er bomen aangeplant. Het spoor en de barakken zijn verdwenen, al wat rest zijn een aantal radiotelescopen en een fietspad. Een van de weinige dingen die in deze schijnwereld aan de realiteit doet herinneren, is het monument 'De 102.000 stenen'.

Op de vroegere appelplaats van kamp Westerbork staan 102.000 stenen. Een steen voor iedere jood, Sinti of verzetsstrijder die werd gedeporteerd en niet terugkwam. De gedachte achter deze 102.000 stenen is natuurlijk visualiseren om hoeveel mensen het ging, maar naast deze massaliteit ook de individualiteit duidelijk te maken: 102.000 is geen getal, maar één mens 102.000 keer. Dat is dus 102.000 keer een moeder, een vader, een zoon, een dochter, een broer, een zus enzovoorts.

Om je een nog beter idee te geven van hoeveel mensen dat zijn, het duurde 5 dagen en nachten om van alle 102.000 overledenen de naam en achternaam op te lezen. Allemaal mensen die via deze schijnwereld gedeporteerd werden naar de gruwelijke realiteit: hun dood.

Leonie Loggen