17-12-09

Dinsdag 15 december 2009 - "De Uitvinder"


We komen op deze dinsdagmiddag het lokaal binnenlopen en nemen plaats op de banken tegenover een toneelzetting met een rek vol boeken en een bureau met daarnaast een man op een kruk.Zoals hij eruit ziet, met zijn brilletje met loep, lijkt hij een beetje op een oude buurman van mij. Deze was altijd met zijn treintjes bezig. De acteur Victor Frederik heeft echter geen treintje, maar een soldaatje in zijn hand. Hij maakt geen oogcontact met ons, maar zodra iedereen zit, steekt hij van wal en schets ons het verhaal van “de uitvinder”. Al schilderend aan het soldaten poppetje, neemt hij ons mee in een periode die begint rond de periode van de eerste wereldoorlog. Om het hele stuk tot in detail te beschrijven is moeilijk en gaat voor dit blog een beetje te ver.

In grote lijnen gaat dit stuk ook weer over de rode lijn in deze Minor, namelijk dat er aan elk verhaal meerdere kanten zitten en dat er niet één waarheid is.

Victor speelt afwisselend ingetogen en dan weer met veel expressie.
Het verhaal wat voor ons ontrolt, gaat over Fritz Haber, een tot protestant bekeerde Duits - Joodse wetenschapper op het gebied van de chemie. Deze Nobelprijs winnaar en uivinder van kunstmest, kreeg het onzalige idee om het chloorgas dat bij de productie zijn kunstmest vrijkwam, te gaan aanbieden voor militair gebruik.
Zijn gas werd voor het eerst ingezet bij de slag van Ieper en maakte gelijk 5000 slachtoffers onder de geallieerden, die zo op een vreselijke manier aan hun einde kwamen. Als de eerste wereldoorlog voorbij is, moet Frits maken dat hij wegkomt, omdat hij vanwege zijn chloorgas uitvinding, wordt vervolgd voor oorlogmisdaden. Als hij echter twee jaar na de oorlog een Nobelprijs krijgt voor zijn uitvinding van kunstmest, keert Frits gauw terug naar huis en is men alles snel vergeten en vergeven. Als ik dit verhaal zo hoor, doet het mij een beetje denken aan Wernher von Braun. Ook een uitvinder van een moordwapen, zoals de V2 raket. Indirect ook oorlogmisdaden begaan en hier later ook niet voor vervolgt. De Amerikanen maakte maar wat graag gebruik van zijn kennis over raketten en lieten hem verder rust.
Hij mocht een carrière als raketwetenschapper gewoon voortzetten in Amerika.

Fritz doet later nog een uitvinding in zijn naar hem vernoemde instituut, namelijk een zeer succesvol bestrijdingsmiddel tegen ratten. Dit zogenaamde “Blauwzuur” beter bekend onder de naam ZYKLON-B, werd later door Heinrich Himmler en zijn kornuiten gebruikt, om zo de Joden sneller te vergassen.
Hij heeft dit misbruik van zijn uitvinding echter niet meer mee gemaakt, want hij was dan wel een Nobelprijs winnende wetenschapper, die veel voor zijn land had gedaan, maar Fritz was in de ogen van de nazi’s ook een Jood en die moesten toen verdwijnen. Na te zijn gevlucht naar het buitenland, sterft hij een jaar later.

Als Victor klaar is met het stuk, legt hij eerst uit dat hij deze voorstelling vaak geeft in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs. Het lijkt mij ook prima geschikt voor deze groep en het verhaal heeft twee kanten, waardoor de leerlingen op verschillende manieren tegen deze wetenschapper kunnen aankijken en je discussie uitlokt in de klas. Victor doet bij ons ook een poging, maar de respons is matig.

Ik ben er wel uit wat ik van een dergelijk wetenschapper moet vinden. Ook al was dit in een tijdsbeeld van vaderlandsliefde en patriottisme. Ook al dacht hij hiermee de oorlog zoals toen in 14- 18 te verkorte, of welk ander motief je ook wilt aandragen. Feit blijft dat hij verantwoordelijk is voor het ontwikkelen van een moordwapen zoals chloorgas. Hij had het ook gewoon bij zijn oorspronkelijke uitvinding kunstmest kunnen laten, een product waar we wereldwijd nog steeds profijt van hebben.

Dat de nazi’s jaren later met zijn rattenbestrijdingsmiddel aan de haal zijn gegaan, is natuurlijk niet op zijn conto te schrijven. Gelukkig heeft hij hier nooit wat van geweten. Als wetenschapper met een Joodse achtergrond een bestrijdingsmiddel ontwikkelen, waardoor later je eigen volk massaal wordt vergast, lijkt mij een wetenschap waar je de rest van je leven onder gebukt zou gaan. Het is helaas niet ongebruikelijk dat een op zich goede uitvinding, later wordt misbruikt voor oorlogsdoeleinde.

Ik ben van mening dat de wetenschap zich moet richten op positieve ontwikkelingen in deze wereld en zich niet moet inlaten met zaken die bijdragen aan de destructie van mens, dier of planeet.

Hans van Meteren