11-09-09

Tweede Wereldoorlog educatie - 8 september - Overloon deel 3


Hoe meer ik kom te weten, hoe meer vragen......

Tijdens de rondleiding van de gids zijn er twee onderwerpen die er voor mij uit springen Het eerste is het verhaal over de übermensch en untermensch. twee tegenstrijdigheden die Hitler gebruikte om het Duitse volk te indoctrineren met het feit dat zij behoorde tot de groep übermensch. Bij elk Duits gezin lag er na 1943 een boek; mijn kamp. ( Letterlijke vertaling ; Mijn strijd.) Tot de verkiezingen in 1928 werden er in Duitsland slechts 4000 exemplaren verkocht. In 1943 waren er ca. 10 miljoen exemplaren uitgegeven Van het boek bestaan ook vijftien luxe-uitgaven. Hitler gaf dit cadeau aan onder andere Arthur Seyss-Inquart. In het museum overloon lag er voorheen een exemplaar van die luxe uitgaven. Die is gestolen en nu weer terug in het museum ter restauratie. Waar heeft Hitler de term übermensch eigenlijk vandaan. ? Ik weet dat het boek van Nietzsche hiervoor een inspiratie is geweest. Even gegoogled en wat blijkt. Friedrich Wilhelm Nietzsche is een van de meest invloedrijke denkers geweest van deze tijd. Een bijzondere filosoof. Maar hoe is het mogelijk dat zijn woorden die tegenstrijdig waren wat betreft het nazi denken, toch een inspiratie zijn geweest voor de nazi s. Het denken van Nietzsche kende vele aspecten: zijn opstandigheid, zijn ergernis over de verburgerlijking van de (Duitse) samenleving, zijn hartstochtelijke liefde en zijn hartstochtelijke haat voor Wagner, zijn afkeer van het Christelijke geloof, zijn zoeken naar de Übermensch, zijn fascinatie voor het onderbewuste, zijn afkeer van het democratische, om enkele belangrijke thema's te noemen. De tijd is volgens Nietzsche een onafgebroken voortgaand medium, waar alleen het nu bestaat. Alles is vluchtig, niets is blijvend. De beweging van ontstaan en vergaan, noemen we tijd, ze lost iedere identiteit op. Deze visie van het zelf is vrijwel identiek met de boeddhistische visie. Nietzsche zijn kennisleer is perspectivistisch en er is volgens hem geen objectieve waarheid. Het perspectief is waar alleen voor degene die het perspectief ontworpen heeft. Waarheid is niets anders dan een illusie die gepaard gaat met een bepaald perspectief. Also sprach Zarathustra is een boek van Friedrich Nietzsche. Het is een filosofische roman met uiterst kernachtige uitspraken die iedereen aan het denken kunnen zetten, omdat het gewenste onderwerpen onder de aandacht brengt. *

Het tweede onderwerp wat mij bezighield na het bezoek overloon, is het verhaal van de gids over de Olympische spelen in Berlijn van 1936. De gids vertelt dat sinds 1933 Hitler rijkskanselier van Duitsland is. Hoewel de Spelen aan Berlijn werden toegekend voordat de Nazi's aan de macht kwamen in Duitsland, zag de overheid de Spelen als een uitgelezen mogelijkheid om haar nationaalsocialistische ideologie uit te dragen De cineaste Leni Riefenstahl werd aangesteld om een film te maken over de Spelen. De film Olympia kan bestempeld worden als propaganda, maar pionierde een aantal van de technieken die nu nog gebruikt worden bij het filmen van sportevenementen. Om zoveel mogelijk overwinningen mogelijk te maken, stelde de Duitse overheid anabole steroïden en testosteron beschikbaar voor haar atleten. Hoewel Duitsland de Spelen domineerde, werden de overwinningen door atleten van andere landen gezien als een weerlegging van de racistische Naziefilosofieën. In het bijzonder gold dit voor de vier gouden medailles van de zwarte Amerikaan Jesse Owens. Naar verluidt zou Hitler na de winst van Owens de officiële tribune verlaten hebben om de winnaar niet te moeten feliciteren. Onze gids vertelt dat Hitler kwaad is opgestaan en weg gelopen is uit de tribune. De hele wereld keek mee.
Onze gids stelt de vraag, opmerking, toen keek de hele wereld mee en niemand deed iets. Hadden ‘ze’ toen moeten ingrijpen? Ik dacht toen zij dit zei meteen aan Amerika in die tijd.
Strange Fruit is een jazznummer waarvan Billie Holidays versie het bekendste is. De song veroordeelde het Amerikaans racisme, in het bijzonder het lynchen van Afro-Amerikanen, hoofdzakelijk in het zuiden van de Verenigde Staten. Billie Holidays versie werd in 1978 een Grammy Hall of Fame Award toegekend en werd ook opgenomen in de lijst 'songs of the Century door de recording Industry of Amerika.
Strange fruit werd in 1938 geschreven door een onderwijzer uit The Bronx, Abel Meeropol, onder het pseudoniem Lewis Allan. De tekst verhaalt van een lynchpartij zoals die vroeger veel voorkwamen in de Verenigde Staten van Amerika. De lijken van de zwarte Amerikanen hangen als vreemdsoortige vruchten in de bomen. Abel Meeropol was, waarschijnlijk, geïnspireerd door een foto van een lynchpartij van twee Afro-Amerikanen, Thomas Shipp en Abram Smith, die werden opgehangen in Marion (Indiana) in 1930.
Strange Fruit werd door Billie Holiday voor het eerst gezongen in 1939, in Café Society, Sheridan Square, Greenwich Village, New York. Nadat Columbia Records het had geweigerd, nam ze het op voor Milt Gablers' platenlabel Commodore Records. De zeggingskracht van de lyrics en de indringende zang brachten het lied in de rangen van de blijvende muziek. Het werd later ook vertolkt door Nina Simone en vele anderen.

Strange Fruit
Southern trees bear a strange fruit,
Blood on the leaves and blood at the root,
Black body swinging in the Southern breeze,
Strange fruit hanging from the poplar trees.
Pastoral scene of the gallant South,
The bulging eyes and the twisted mouth,
Scent of magnolia sweet and fresh,
And the sudden smell of burning flesh!
Here is a fruit for the crows to pluck,
For the rain to gather, for the wind to suck,
For the sun to rot, for a tree to drop,
Here is a strange and bitter crop

Is het niet zo, dat racisme toen in het zuiden van Amerika zijn hoogtij viert. Werd er toen niet naar zwarte mensen gekeken alsof zij beesten waren die niets waard waren. Geen mensen konden zijn. Het is ook de tijdsgeest en onwetendheid van die tijd. Amerika heeft in 1936 wel als enige land het veroordeeld dat Hitler geen hand gaf aan deze winnaar. Zij veroordeelde bij herhaling de racistische politiek van het derde rijk, maar zij ontbraken toch niet op het sportfestijn in Berlijn? En nog nu in 2009 zien we nog steeds de haat en veroordelingen naar mensen die er anders uit zien, anders denken, anders leven dan wij zelf. Wie of wat en waarom? Hoe is het mogelijk?

In stilte liep ik door de afdeling van de kampen. Voordat ik erin ging hadden Joelle en ik een ontzettende lach bui. Gezonde spanning? Uiten van emoties die wij niet onder woorden kunnen brengen. Is humor niet hetgeen waar joodse mensen bekend om staan. De humor die hun in leven hield. Want het waren niet meer dan skeletten geworden. De vette nazi die triomferend neerkijkt. Ik zie een jongen van 16 . Poseren voor een foto die gemaakt word in het kamp. Hij is een wandelend skelet geworden. Maar hij lacht, want er wordt een foto gemaakt? Een stuk huid hangt onopvallend naast een deuropening. Een nummer is hierop getatoeëerd. Diegene kon het nummer niet langer verdragen
Als leerkracht voel ik mij genoodzaakt, voor de prachtige multiculturele samenleving, de kinderen de positieve kanten mee te geven van anders te zijn.
Als moeder voel ik mij geroepen hen bewust te maken van domheid van mensen om andere te beoordelen op hoe iemand denkt, leeft of eruit ziet.

Marion van Laar

* Nietsche

Verhaal.
Toen Zarathustra dertig jaar oud was, verliet hij zijn geboortegrond en trok zich terug in de bergen Na tien jaar verlaat hij de plek van zijn kluizenaarschap en mengt zich onder de mensen (later) in gezelschap van zijn wijze slang en adelaar Zarathustra heeft het niet zo op met de gemiddelde mens, die hij beschouwt als een soort evolutionair noodzakelijk stadium tussen aap en übermensch. En dat "doel" predikt hij, het worden van de übermensch. We zijn op weg dat te worden wat we bedoeld zijn te worden (de als het ware "goddelijke" übermensch), maar we zijn er nog lang niet, zo ongeveer laat zich het algemene beeld van Nietzsche schilderen in de bedoeling van dit werk. Wie wel eens verbijsterd is geweest over de "aantrekkelijkheid" van een ongeval, qua kijkers, hoeft slechts enkele pagina's in dit in 1883-1885 geschreven boek te lezen om te merken dat het toen al niet anders was. Zarathustra protesteert en vraagt mensen openlijk of ze "medelijden" niet verwarren met het "wellustig kijken naar lijdende mensen".
Het is een fulminatie tegen het egoïsme en werpt anderzijds juist terug op de authentieke eigenwaarde richting "übermensch" die men diende te vinden. Also sprach Zarathustra is een meesterwerk vol "wijsheden-in-een-enkele-zin" en vol tot nadenken en heroverwegen uitdagende onderwerpen, omdat niets is zoals het lijkt. Dit komt omdat er veel meer achter zit dan wij, als tussenstadium tussen aap en mens, denken. De waarheid is grootser en de mens zal grootser worden; als een werkelijke übermensch, eerst, zal de mens zijn ware bestemming weten te hebben gevonden. Maar dan moet dat huidige gewrocht van halfübermensch wel het lef hebben en moed tonen om zich tot übermensch (de ware bestemming van de mensheid) op te richten. Het zal bereikt worden door zich alles opnieuw af te vragen en uit te stijgen boven de dierlijke emoties. De laatste mens is een concept dat ook in het boek wordt beschreven - een mensengeslacht dat komen gaat en dat niet langer in staat is - en evenmin aangemoedigd is - om scheppend boven zichzelf uit te stijgen. De laatste mens 'heeft het geluk gevonden', en valt daarmee feitelijk met zijn 'doel' samen.
Van grote invloed op de waardering van het werk van Nietzsche is de rol die Elisabeth Förster Nietzsche heeft gespeeld in het beheer van de nalatenschap van haar broer.
In 1889 stort Nietzsche in. Op dat moment verblijft Elisabeth Förster Nietzsche in Paraguay waar zij samen met haar man een kolonie opgezet heeft. Deze kolonie heeft de naam Nieuw Germania en is bedoeld om een nieuw Duitsland te stichten ter vervanging van het oude, omdat door verloedering het echte Duitsland verloren dreigde te gaan. De kolonie draait echter op een mislukking uit en de zieke Nietzsche vormt een prachtig nieuw project voor Elisabeth waarmee zij zich kan rehabiliteren. Elisabeth keert terug naar Duitsland en richt het Nietzsche archief op. Zij verzamelt de nalatenschap van haar broer en neemt het onder haar beheer. Vanuit de nalatenschap verzorgt Elisabeth uitgaven van het werk. Deze uitgaven hebben veel succes. Uiteindelijk dringt het werk van Nietzsche door tot een groter publiek en Nietzsche groeit uit tot een fenomeen, hoewel hij daar zelf niets van meemaakt. Na Nietzsche's dood zet Elisabeth het werk voor het Nietzsche archief voort. De liefde voor haar overleden broer is ongetwijfeld een drijfveer geweest.
Belangrijker was het dat het werk van Nietzsche een bron van inkomsten was en een ingang in de hogere kringen van Weimar waar ze zich met het archief gevestigd had. De keuze van Weimar was met opzet gedaan: Weimar was de stad van Goethe en Schiller en Elisabeth was ervan overtuigd dat Nietzsche het formaat van deze twee Duitsers had. Voor de nalatenschap van Nietzsche en het Nietzsche-archief breekt een zwarte tijd aan als de Nazi's aan de macht komen in Duitsland. Niet dat het archief verdwijnt, integendeel. Elisabeth is een vurig aanhanger van de Nazi-ideologie (uit overtuiging en uit een nietsontziende drang tot zelfbehoud) en zij doet alles om de machthebbers te behagen. Hitler brengt een aantal bezoeken aan het archief (overigens louter uit pr- overwegingen, er zijn geen aanwijzingen dat hij ooit iets van Nietzsche las) en de partij financiert voor een deel het archief. Er zijn aanwijzingen dat Elisabeth Förster Nietzsche in de uitgaven van het werk van Nietzsche wijzigingen aanbracht om de machthebbers niet al te veel te mishagen en het werk dat al te veel tegen de ideologie van de Nazi's inging werd achtergehouden.
Al met al heeft Elisabeth veel moeite gedaan om het werk van Nietzsche onder de aandacht van de Nazi's te brengen en erkenning voor haar broer als 'grote Duitser' te krijgen. Elisabeth is een heel eind geslaagd in die opzet. In 1938 lagen er plannen klaar om een groot monument te bouwen ter nagedachtenis van Nietzsche. Het is er nooit van gekomen. Het heeft na de tweede wereldoorlog lang geduurd tot de naam van Nietzsche gevrijwaard werd van de smet die het werk van zijn zuster er op achtergelaten had.