14-01-09

12 en 13 januari 2009 - Bezoek aan KZ-lager Buchenwald Weimar Duitsland


Vroeg op, want om zeven uur is het appél bij de Hogeschool Utrecht. Tijdens het appél ontbreken er twee en na 15 minuten wachten vertrekken wij zonder de twee richting het oosten. Volgens de overlevering komen daar de wijzen vandaan. Of zijn het gewoon westerlingen die de weg naar het oosten niet wisten? De buschauffeur gebruikt gewoon een navigatiesysteem, maar door jarenlange ervaring kan hij ook zonder.

Na een uurtje of zeven rijden zien wij in de verte op de heuvel een grote toren staan. Het is het enorme monument van Buchenwald. Eerst gaan wij naar ons hotel om onze spullen op de kamer te zetten en daarna snel naar Buchenwald. Iedereen aanwezig? Net als jaren geleden kunnen ook wij niet tellen. Marian is achter gebleven. Dat wij nu net haar over het hoofd hebben gezien! De taxi brengt uitkomst en bij het pompeuze monument is de groep weer voltallig. Het monument is door de DDR en de Sovjets in de jaren ’50 gemaakt. Vanaf het hoogste punt hebben wij een prachtig uitzicht over het besneeuwde landschap. Strak blauwe hemel met een ondergaande zon. Vanaf boven lopen wij de trappen af. Symbolisch gezien “going down to death”. Onderaan is een grote muur met haaks daarop muren met de namen van de landen waar de slachtoffers vandaan kwamen. Ook zijn er drie grote diepe cirkels met daarom heen muren. Het zijn massagraven van de slachtoffers van het wrede naziregime. Aan de andere zijde lopen wij de trap omhoog. Symbolisch gezien de wederopstanding, op weg naar de overwinning. Dit is duidelijk te zien aan de grote klokkentoren met daarvoor een beeldengroep. Een heroïsche uitbeelding van de zege op het kapitalisme geheel in de (kunst)stijl van het communisme. Heldhaftige en strijdbare mannen met vlag en wapens. Vrouwen zijn kennelijk niet zo strijdbaar en komen niet in de beeldengroep voor. Pas in de jaren ’90 kreeg het lot van vrouwelijke gevangenen de aandacht. Na het monument brengen wij voor een eerste indruk een Blitzbezoek aan Gedenkstätte Buchenwald. Het terrein is tot zonsondergang geopend en de zon gaat nu snel onder. Nadat wij het markante poortgebouw doorgaan kijken wij over een grote besneeuwde vlakte. Terugkijkend naar het hek zien wij de voor Buchenwald specifieke tekst “Jedem das Seine” in de deur staan. Net zoals de tekst “Arbeid macht Frei” bij Auschwitz, Sachsenhausen en Dachau hoort. Beide zijn uitspraken die de Romeinen en Grieken al gebruikte. Lopend over het glooiende terrein zien wij verschillende monumenten te gedachtenis aan de gevangenen van het concentratiekamp. De overgebleven fundering geeft in de sneeuw goed de contouren van de barakken weer. Op het terrein zijn net als bij de andere kampen die wij bezocht hebben geen barakken meer te zien. De zon gaat onder en wij gaan terug naar de bus op weg naar ons warme hotel om de volgende dag weer terug te keren.

Na een goed ontbijt vertrekken wij voltallig naar de herdenkingsplaats Buchenwald. Hier worden wij ontvangen door een Hongaarse vrouw die perfect Duits en Engels spreekt. Als eerste laat ze iedereen een foto kiezen die volgens ons bij Buchenwald hoort. Daarna moeten wij vertellen waarom wij juist die foto hebben gekozen. Wat zie je en waar associeer je dit mee. Een prima begin voor haar om te zien wat wij al weten. Didactisch een goed instrument om in de klas toe te passen. Het geeft mij de indruk dat hier een duidelijk educatieprogramma aanwezig is waar over nagedacht is. Ook geeft zij aan om goed naar de foto’s te kijken. Zijn de foto’s echt, waar komen ze vandaan, uit welk perspectief zijn ze genomen? De nazi’s maakte de foto’s zo dat dit voor de buitenwacht een normaal beeld opriep, ze geven geen LIJDEN weer. Op de foto zie je een operatiekamer zonder mensen. Met de kennis van nu roept dit beelden op van het lijden van de mensen. De zogenaamde medische experimenten en het onder de mom van euthanasie injecteren van zieke en “nutteloze” mensen. Er ontstaat een interessante discussie als het onderwerp “schrompel hoofden” en de lampenkap van mensenhuid ter sprake komt. Volgens de dame zijn deze uit de tentoonstelling gehaald uit piëteit voor de slachtoffers en de nabestaanden. De lampenkap van mensenhuid die Ilse Koch (de vrouw van de kampcommandant) had laten maken zou niet bestaan hebben. Althans er is grote twijfel of dit echt was of dat het een verhaal was. Wim heeft in 1992 zelf de hoofden en de lampenkap ed. gezien. Dat soort zaken werd toendertijd gewoon tentoongesteld. Ook is de lampenkap te zien op de filmbeelden die de Amerikanen maakte toen de burgerbevolking van Weimar verplicht de gevolgen van de gruweldaden in het kamp moesten aanschouwen. Volgens de dame ging het om een replica van dierenhuid, ter ere van DDR propaganda tegen de nazi’s en het kapitalistische westen. Ze heeft geen sterk verhaal en weet ons niet te overtuigen.

Het levert wel een interessante gedachtegang op om over na te denken. De DDR periode komt veel aan de orde. Gedurende de DDR was er veel aandacht voor de politieke gevangenen, vooral voor de communistische kameraden en hun heldhaftige daden tijdens hun gevangenschap. Hieruit komt duidelijk naar voren dat het herinneringscentrum hun imago aan het bijstellen is. Geen sensatie en kameraadski, maar educatie. Voor de DDR waren de gebouwen en andere dingen die met de SS te maken hadden niet belangrijk. Het herdenken was er vooral op gericht om het “beest” te laten zien door de gevangenen te laten zien. Choqueren.

Over beesten gesproken. Naast het houden van vee voor de zelfvoorziening was er ook een kleine dierentuin. Een soort wildpark met als attractie een beer. Volgens de nazi’s betaald van giften van familieleden van de gevangenen met als doel wat afleiding te hebben na het werk. Ja, ja maak dat de kat maar wijs. Ook hebben wij een film bekeken met verhalen van oud gevangen over hun tijd in Buchenwald. Het zijn verhalen in de lijn van andere verhalen, maar ieder verhaal is toch uniek. In 1937 werd het kamp opgericht als een schutzshaft lager. Politieke en andere tegenstanders van de nazi’s werden hier opgesloten. In Buchenwald waren geen gaskamers, het was een werk- en strafkamp en geen vernietigingskamp. In het begin werden mensen na het uitzitten van hun straf nog wel uit het kamp. Joden konden zich vrijkopen, maar moesten Duitsland verlaten. Naast deze gevangen waren er ook Russische krijgsgevangenen. De nazi’s behandelde hen niet volgens de internationale verdragen. In een speciaal omgebouwde en goed geluiddempende paardenstal kregen ze na een zogenaamd medisch onderzoek een nekschot. Dit werd tijdens het opmeten door een gat in de muur gedaan. Sovjets, communisten en joden waren in de ogen van nazi’s minder dan wie dan ook. Zelfs dieren waren meer van waarde, de SS’ers zagen de gevangenen niet als mens. Voorbeeld is dat de commandant dreigde met zware straffen als het nog eens voorkwam dat zij een hert drie dagen aan een boom lieten hangen. Zo ga je niet met respect voor de dieren om. Kompleet gestoord. Later kwamen naast politieke gevangen ook andere gevangen naar het kamp. Deze kwamen uit 35 verschillende landen. 95% Van de gevangen was niet Duits en een derde was jonger dan 18 jaar.

De plek is bewust gekozen. De Ettersberg bij Weimar ligt geïsoleerd en daarom zeer geschikt om de plaatselijk bevolking op afstand te houden. Maar of ze het nooit hebben geweten? Er zijn genoeg bewijzen dat dit niet zo is. Tot 1943 kwamen de gevangen bij het station van Weimar aan en moesten ongeveer 10 km naar Buchenwald lopen. Bedrijven uit de omgeving bevoorraadde het kamp, want het kamp was te groot voor zelfvoorziening. Bizar is dat de bloedhonden per dag duurder waren dan de gevangen. De situatie in het kamp was slecht vooral in het kleine kamp. Hier vochten gevangen zelfs letterlijk op leven en dood om aardappelschillen. Buchenwald was een opleidingsschool voor jonge SS’ers. Deze kwamen vrijwillig voor een periode van 2 jaar. Waarom? Naast opleiding en oriëntatie voor aanzien. De gevangenen werkten in het kamp zelf of in de steengroeve. Later moesten ze ook bij bedrijven in de omgeving werken. Bij Mittelbau-Dora hielpen ze aan de bouw van de V1 en V2 raketten. Hier werkte vooral veel Fransen die voorzichtig de productie vertraagde. De bevolking wist niets van wat er in Buchenwald gaande was? Openbare executies, de bevolking wist niets van wat er in Buchenwald gaande was? Door de afwatering van afvalwater richting de dorpen kwamen daar dezelfde ziektes voor als in het kamp. Na protesten leidde dit tot de bouw van een waterzuiveringsinstallatie.

De bevolking wist niets van wat er in Buchenwald gaande was? De klok van het poortgebouw staat stil op kwart over drie. Het moment dat de Amerikaanse soldaten het kamp bevrijden. Vijf dagen eerder waren de meeste SS’ers al op de vlucht geslagen. Vooral de communisten hadden een goed verzet georganiseerd en namen de leiding over. Kwart over drie bevrijding van het fascisme en het begin van nog een periode van vijf jaar lijden onder de communisten. Hetzelfde verhaal maar met andere spelers en toeschouwers.......
Walter