10-12-08

9 december 2008 - De Uitvinder

Vandaag staat de toneelvoorstelling “De Uitvinder” op het programma.
Maar eerst legt Wim ons in 45 minuten De Eerste Wereldoorlog uit. Nooit geweten dat je 4 jaar zo snel schematisch helder kunt uitleggen. Ja, wat weten wij Ollanders nou van De Great War. De Grote Oorlog? Dat is toch WO II, niet? Oh. Voor ons in Nederland misschien, maar niet voor de Belgen, Fransen en Britten. Op woensdag en vrijdag komen nog steeds busladingen mensen naar de herdenkingsplaatsen. Voor mij onbegrijpelijk. Hier in Nederland herdenken wij alleen op 4 en 5 mei en om de vijf jaar is het een nationale “feestdag”. De eerste keer viel trouwens op een zondag, gunstig voor de werkgevers.

WO I begon in 1914 en eindigde in 1918. Op het eind waren formeel 29 landen in oorlog met elkaar. Ja, ook Panama was betrokken bij WO I. Het behoorde tot een bondgenootschap en was daarom formeel in oorlog. Een van de oorzaken waren verstoorde internationale verhoudingen, vooral richting Afrika. Afrika was het continent waar nog ruimte tot expansie was. (Hitler zag er tijdens WO II zeker geen brood in?) In die tijd was ruzie maken en oorlog voeren heel gewoon. In een tijd van industrialisatie was het natuurlijk handig om onder het mom van “nationalisme” het nieuwe wapentuig uit te proberen. Zo was op 28 juni 1914 de moord op de Oostenrijkse Troonopvolger Frans Ferdinand een mooie stok om weer een te gaan matten. Uit het kleine lokale “brandje” in de Balkan ontstond de Eerste Wereldoorlog.
Wie stonden er nu tegenover elkaar? Duitsland, Oostenrijk en Turkije te gen Engeland, Frankrijk, Rusland en de VS. De VS kwamen er pas in 1917 bij omdat de Duitse U-boten schepen uit de VS aanvielen. Economisch was dit niet slecht voor de VS. Zij leverden al veel aan de Engelsen en dit werd alleen maar meer. Kassa.
Het vliegtuig kwam langzaam in beeld als militair wapen. Het waren meer verkenningsvluchten. Naar het schijnt was het eerste “luchtgevecht” toen een Duitse piloot met zijn revolver op een Engelse piloot schoot. Manfred Albrecht Freiherr von Richthofen, alias De Rode Baron was met een door Anthony Fokker gebouwde driedekker een van de legendes uit die periode. Ook de tank zag in die periode het levenslicht. Waar komt de naam tank vandaan? Nou gewoon, de arbeiders mochten niet weten waar de aan bouwde en deze bedachten dat het nieuwe wapen een soort watertank was. Als je wel eens een tank uit WO I heb gezien kan je het levendig voorstellen. Een kubus van staal op rupsbanden en een soort kanon er bovenop. De duikboot was al veel verder ontwikkeld en vooral de Duitsers maakten hier gebruik van. Ook het gebruik van vlammenwerpers en het toepassen van gifgas past in de geest van die tijd. Anders dan voor WO I ging het om een totale oorlog, totale vernietiging. Geen hoffelijkheid meer, geen genade. Het gaat nu om hoe snel, efficiënt en zo goedkoop mogelijk de tegenstander uit te schakelen. De loopgraven oorlog duurt lang, kost veel geld, manschappen en levert niets op. In Ieper is op straatnaamborden te lezen waar en wanneer de loopgraaf er was. Bijvoorbeeld: op 10 maart 1916 was hier het front en 100 meter verderop 15 juni 1916 was hier het front. En zo gaat dat nog even verder. Omdat er zoveel mannen hun leven in de loopgraven lieten moesten de vrouwen mannenberoepen oppakken. Deze plaats stonden ze na de oorlog niet meer af, begin van gelijkheid tussen man en vrouw!
Eigenlijk heeft Duitsland tijdens WO I aan het oostfront niet verloren. De Russen waren met een revolutie bezig en het kwam hun wel goed uit dat er aan het westfront een einde aan de oorlog kwam. Volgens het verdrag van Versailles hadden de Duitsers de oorlog verloren. Duitsland lag figuurlijk in puin. De gedwongen herstelbetalingen, inkrimping van het leger en het afstaan van gebieden als Elzas lotharingen en Saarland zorgde uiteindelijk voor haatgevoelens en revanche. De rampzalige gevolgen zijn bekend onder de titel “De Tweede Wereldoorlog”.

Dan ter inleiding op het stuk “De Uitvinder” iets over Fritz Haber. Duits wetenschapper, chemicus, tot protestant bekeerde jood, winnaar van de Nobelprijs, uitvinder van het kunstmest.
Bij de productie van kunstmest komt chloorgas vrij en Haber dacht dat is militair bruikbaar. In Ieper is het gifgas voor het eerst toegepast. Later zette het leger bij Nieuwpoort mosterdgas in als wapen om de tegenstander uit te schakelen. Een gifgas aanval had vooral een morele impact op de soldaten. Gasmasker op, je voelt je klein, angstig, belemmert je functioneren en het werkt benauwend. Het gas doodde en verminkte mensen op een mensonterende wijze.

Ter afsluiting en overgang naar de voorstelling zien wij nog twee fragmenten uit de film All Quiet on the Western Front, geregisseerd door Delbert Mann met Richard Thomas, Ernest Borgnine en Donald Pleasence. “In 1914 wordt een groep schooljongens, vol idealen, door hun chauvinistische leraar aangespoord zich bij het leger aan te melden voor de "glorieuze oorlog". Vol vuur en patriottisme zetten zij hun handtekening. De lijdensweg begint tijdens de eerste wrede basistraining en eenmaal op de trein naar het front dienen de eerste verschrikkingen van de frontlinie zich aan. De oorlogsrealiteit wordt langzaam zichtbaar. Eén voor Eén sneuvelen de schooljongens...”
Het eerste fragment zien wij hoe na een fluitsignaal een aanval van de Duitsers richting de 100 meter verderop gelegen loopgraven van Fransen begint. Als schietend vooruit in niemandsland, rondom je vallen je strijdmakkers dood of gewond neer. Neergemaaid door kogels uit geweren en mitrailleurs of ontploffende granaten. Na het fluitsignaal weer terug de zompige loopgraven in. Bij het volgende fluitsignaal volgt de tegenaanval van de Fransen. Het is net een kopie van de eerdere aanval van de Duitsers. Wat zijn ze ermee opgeschoten???????? Volgens mij is toen de term zinloos geweld uitgevonden.
In het tweede fragment zien wij een gasaanval. Soldaten grijpen naar hun gasmasker terwijl het zware bruingeel gekleurde gifgas als een mistdeken op hun neerdaalt. Wachten en nog eens wachten in je kleine wereld van je gasmasker en giftige mist. Wanneer de mist is opgetrokken zien wij een jongen in de loopgraaf vallen waar het zware gifgas nog hangt. Al hoestend en proestend wordt hij uit de loopgraaf gered. Nou ja, gered! Het gifgas veroorzaakt blindheid en veroorzaakt met helse pijnen blijvende schade in je luchtwegen. In het eindshot van de film komen de medestrijders van het slachtoffer van de gifaanval voor een dilemma te staan: Is een genadeschot humaner of met helse pijnen zonder zicht op herstel naar het ziekenhuis. De hospikken zijn er eerder dan dat het genadeschot gegeven kan worden. ‘It’s just a baby’ zijn de ironische woorden van de soldaten.


De voorstelling De Uitvinder van en door Victor Frederik.

Hoe een werkstuk van je zoon kan uitgroeien tot een zoektocht. Het bizarre verhaal van Frits Naber een joodse Duitse chemicus. De uitvinder van het kunstmest en daar de Nobelprijs voor ontving.
Het verhaal wordt Victor Frederik vol passie en emotie gespeeld. Een aanrader, nee een must om in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs te tonen.
Na vertellen van het stuk is niet echt mogelijk, je moet het beleven. De volgende tekst is van de website http://www.deuitvinder.com/ en geeft het verhaal goed weer. Op de website is naast foto’s en andere informatie ook de gehele tekst van de voorstelling na te lezen.

“Fritz Haber was een joods chemicus die geboren is in Pruisen aan het eind van de 19e eeuw. Vlak voor de eerste wereldoorlog deed hij een grote ontdekking (de Haber-Bosch synthese) waardoor kunstmest geproduceerd kon worden. Nog steeds is ca 40% van de wereldvoedselproductie te danken aan zijn vinding. Om geaccepteerd te worden in wetenschappelijke kring bekeerde hij zich tot het protestantisme. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog stelde hij zich in dienst van zijn land. Hij ontwikkelde als eerste het gifgas dat in de loopgraven gebruikt werd. Bij zijn eerste poging in de slag bij Ieper sneuvelden 5000 geallieerden. Na deze succesvolle operatie keerde Haber naar huis terug en vierde feest met vrienden. Zijn vrouw (de eerste vrouwelijke chemicus in Duitsland) was fel gekant tegen het inzetten van de wetenschap voor oorlogsdoeleinden. De ochtend na het feest pleegde zij zelfmoord met het dienstpistool van Fritz. Diezelfde dag nog verlaat Fritz zijn huis (en 12 jarige zoon) en vertrekt naar het oostfront.
Na de oorlog moet Fritz vluchten omdat hij als oorlogsmisdadiger gezocht wordt. In 1920 ontvangt hij echter de Nobelprijs voor de uitvinding van kunstmest. Hij keert terug naar Berlijn. Tussen beide oorlogen is Haber het hoofd van een enorm wetenschappelijk instituut in Berlijn (bestaat nog steeds als het Fritz-Haber-Institut). Hij vindt o.a. een zeer effectief rattenbestrijdingsmiddel uit.
Met de opkomst van Hitler moeten alle joodse wetenschappers verdwijnen. Ondanks het feit dat Haber zich bekeerd heeft en ondanks het feit dat hij in de Eerste Wereldoorlog voor zijn land heeft ‘gestreden’, moet ook Haber vluchten. Een jaar later sterft hij.
Het rattenbestrijdingsmiddel dat deze joodse geleerde uitvond is bekend onder de naam ZYKLON-B en is in de Tweede Wereldoorlog gebruikt in Auschwitz om de joden uit moorden.”
Walter