08-10-08

7 oktober 2008 – excursie Nationaal Monument Kamp Vught

Ook deze week is het een hele puzzel om op tijd bij de locatie te zijn. De meeste van ons zijn op tijd alleen vijf worden door de taxichauffeur bij het vluchtelingenkamp Vught afgezet, een asielzoekerscentrum. Tsja, Herinneringscentrum Kamp Vught is toch echt iets anders dan een vluchtelingenkamp mijnheer de chauffeur! Ik ga er vanuit dat het om een incident ging omdat het genoemde adres toch anders is dan dat van het asielzoekerscentrum.
Maar in wat voor een omgeving ligt kamp Vught dan? Vlak bij de IJzeren Man, een bosrijk recreatiegebied en een grote plas water waar je zomers kan zwemmen en vroeger in de winter kon schaatsen. Langs de Lunettenlaan liggen voor gebouwen, deze stammen nog uit de veertigerjaren. De gebouwen zijn tegenwoordig in gebruik bij Defensie, aan de laan is ook het Geniemuseum gevestigd. Aan het eind van de laan ligt het Herinneringskamp Vught, naast de ingang van de zwaarst bewaakte gevangenis van Nederland, Penitentiaire Inrichting Vught.

Als eerste krijgen wij de film “Tussen Hemel en Hel” te zien. Film is niet het juiste woord, het zijn verhalen van overlevenden. Aansluitend krijgen wij een rondleiding van mijnheer Bouman. Deze vertelt wat meer over de mensen en het kamp.
Iedereen zat er vanwege een verschillende reden, zoals; werkweigeraar, jood, jehova of verzet tegen de bezetter. Vanaf het station Vught liepen de gevangenen naar het kamp. In het kamp aangekomen werden al hun bezittingen afgenomen, de mannen kaal geknipt en werd je van mens een nummer. Om te overleven speelde fantasie een grote rol, bijvoorbeeld bij het eten. Je moest goed op je spullen en eten letten, want voor het wist was het gestolen. Twee maal per dag moest je op appèl komen. Ook in dit kamp konden ze niet tellen, hierdoor duurde het appèl soms uren. Iedereen moest helpen, deed je dit niet dan volgde er straf. Als je straf kreeg dan moest je op het bokje komen en kreeg je 25 stokslagen. Iedereen beleefde het kamp anders, de een vond het wel meevallen als je de regels maar volgde anderen gingen uit van het principe ieder voor zich. Het ergste vonden de meeste de constante spanning die er heerste en de vernedering door de bewakers. Constante spanning van wanneer ga ik op transport. Vernedering door het volledig uitkleden voor de luizencontrole. Kamp Vught was een model concentratiekamp van de SS’ers. In dit kamp werkten zowel Duitse als Nederlandse SS’ers. De mannen liepen wacht op de wachttorens. De vrouwelijke SS’ers waren het uitschot van de Nederlandse samenleving, een vrouw noemde ze de SS hoeren. Deze bewakers waren zeer wreed. Als voorbeeld was er het verhaal van een baby die ze voor de ogen van moederen en andere vrouwen tegen onder stroom staand prikkeldraad hielden. In het begin waren er maar een aantal barakken gereed, de meeste barakken moesten nog gebouwd worden. Het kamp is grotendeels door de gevangenen gebouwd. Nadat het kamp gereed was verzonnen ze nutteloos werk voor de gevangenen. Vandaag zand naar plek a kruien en morgen weer terug, ook het bos aanvegen was een volledig nutteloze bezigheid. Waar hielden de gevangen zich mee bezig? In het kamp was niets te beleven. Gesprekken in het kamp gingen over wat je ging doen als je vrij kwam. Je leefde bij de dag. Het leven in kamp Vught was slecht en gaf weinig hoop voor de andere kampen. Bekend en berucht zijn de kindertransporten van 6 en 7 juni 1943. Op 5 juni werd bekend gemaakt dat alle 1269 kinderen uit het kamp weg moesten naar een speciaal kinderkamp in de buurt. Op 6 juni vertrokken de kinderen van 0 tot 3 met hun moeder. 6 juni was het de beurt aan de kinderen van 4 tot 16 met hun moeder en/of vader. Het speciale kinderkamp was er niet allen werden via Westerbork zij naar Sobibor in Polen gebracht. Daar zijn zij vrijwel direct na aankomst om het leven gebracht. Waarom alle kinderen? Er waren in het kamp geen voorzieningen voor kinderen. Geen speeltuin, geen school, niets, ze waren in de ogen van de SS’ers nutteloos. Transport werd vaak per groep georganiseerd, bijvoorbeeld diamantwerkers, kinderen, Moerdijkers, noem maar op. Zo zat je constant in angst over wanneer jij voor transport aan de beurt zou komen. Wat zijn dan belangrijke dingen? Je leven wordt heel klein. Je krijgt eelt op je persoonlijke leven.

Het Philips-Kommando was in Kamp Vught een speciale werkplaats van Philips. Onder veel druk gaf Frits Philips uiteindelijk aan de SS Commandant toe om in het kamp een werkplaats te openen. Philips had geëist dat zij het eten verzorgde en de mensen zelf mochten uitzoeken. Veelal waren dit joden en zwaargestrafte politieke gevangenen. De kampleiding maakte hiertegen bezwaar, maar Philips zei dat de joden vooral diamantwerkers waren en dus zeer geschikt waren voor het precisiewerk. De SS-kampleiding maakte hier niet al te veel ophef over, want deze kreeg een dagvergoeding voor de tewerkgestelden. In de werkplaats deden de arbeiders lichte werkzaamheden. Ze maakten onder andere radiobuizen voor vliegtuigen, knijpkatten en scheerapparaten. Tijdens het werk zongen vaak samen, dit geeft de ontspannen sfeer weer. Voor zover je over een ontspannen sfeer kon praten. Het eten noemden ze de Philiprak. Dit was meer en beter eten dan in het kamp. Daar kregen de gevangenen geen ontbijt. Alleen een warme middaghap bestaande uit water dat bouillon moest voorstellen en daarin een verwaalt koolblaadje. ’s Avonds kregen de gevangenen een paar sneetjes brood. Toen de bevrijding nabij kwam werden de gevangenen van het Philips-komando naar Auschwitz overgebracht. Het Philips-Komando werd daar niet vergast maar naar een werkplaats van Telefunken gebracht waar zij voor de Duitsers moesten werken. Dit omdat zij geschoolde arbeiders waren die toen hard nodig waren.
Wat vonden andere gevangenen van deze voorkeurspositie? Ze hadden enigszins begrip voor de situatie van de joden en de zwaar gestraften. Maar het was vooral een situatie ieder voor zich en God voor ons allen. De grens tussen goed en kwaad vervaagt.

De ondervraagden vertellen hun levensverhaal, ieder vanuit een ander perspectief en een verschillende beleving. In Kamp Vught zijn in totaal ongeveer 12.000 Nederlandse joden en 18.000 Nederlandse politieke gevangenen opgesloten geweest. Kamp Vught was een model concentratiekamp van de SS. Een verzamelkamp voor joden op weg naar de vernietigingskampen en een strafkamp voor politieke gevangenen. In Vught waren geen gaskamers wel was er een crematorium. Hier zijn ongeveer 750 mensen die in het kamp stierven verbrand. Dit crematorium is er nog steeds. De kampkeuken is tegenwoordig het Geniemuseum. In het huis van de kampcommandant woont tegenwoordig een gepensioneerde kolonel van het Nederlandse leger. Deze man heeft in de oorlog in Kamp Vught als gijzelaar gevangen gezeten. Na de oorlog is hij militair geworden en is in het huis komen wonen. Hij wist niet dat zijn woonhuis het huis van de kampcommandant was. Hij heeft er geen problemen mee, hij kende het huis niet eens, nooit gezien. Redenering; ik heb zoveel sten voor de barakken moeten sjouwen dat ik bij wijze van spreken mijn eigen huis gebouwd heb. De helft van een barak is op het herinneringsterrein nagebouwd. Hierin leefde 240 mensen en deze moesten 6 dagen per week hard werken. De sanitaire voorzieningen waren zeer smerig. Zo smerig dat de bewakers er niet kwamen. Dit gaf mensen de gelegenheid om in vertrouwen met elkaar te praten of een dagboek bij te houden. De dagboeken werden vaak door Rode kruis medewerksters die voedselpakketten brachten mee naar buiten gesmokkeld. Op het terrein is ook het Kindergedenkteken, hierop staan de namen van alle joodse kinderen die weggevoerd zijn. Bij het monument hebben mensen steentjes gelegd, waarom? Joden moeten hun doden begraven. In de woestijn waait het zand weg, dus worden er stenen op gelegd. Dat de Nazi’s de joden verbranden is ook een uiting van minachting. Delen van het voormalig kamp zijn niet toegankelijk omdat deze op het gevangenisterrein liggen.

In Kamp Vught vond ook het bunkerdrama plaats. De kampcommandant stopte 74 vrouwen in een cel van 9 m2. de volgende ochtend waren er 10 overleden. Ook het verhaal van Jan Herberts is uniek. Tijdens een verzetsactie neemt hij de fiets van een soldaat mee en laat zijn eigen fiets liggen. Door het fietsplaatje wordt hij snel achterhaald en samen met zijn moeder, broer en zus opgepakt. Hij wordt ter dood veroordeeld, maar omdat hij nog geen 18 is mocht het vonnis niet voltrokken worden. Dit deden de Nazi’s de dag nadat hij18 geworden was alsnog.

Op de fusilladeplaats praten wij met bijna de hele groep nog even na.
De vraag van Wim; “Wat is je het meest van vandaag bijgebleven?” De meeste vonden het verhaal van de baby en het prikkeldraad wel het meest indrukwekkende. Moest een barak nu nagebouwd worden? Zoals het nu is heeft het voor ons weinig toegevoegde waarde.
Te modern, steriel, het ademt niet de sfeer van toen. Ook vergelijken wij de drie Nederlandse kampen met elkaar. Alle drie de kampen hebben een modern gebouw dat de bezoeker aanspreekt en de geschiedenis tot haar recht laat komen. Westerbork en Vught zijn voor de samenleving en de politiek bekende herinneringscentra. Amersfoort moet nog hard “vechten” om dit te bereiken, het lijkt een vergeten kamp op zoek naar erkenning. Tijdens de rondleidingen komt dit verschil ook tot uiting. Westerbork en Vught brengen de geschiedenis luchtig, terwijl Amersfoort haar geschiedenis vol vuur en passie brengt. Om de geschiedenis goed te vertellen zal je deze tot leven, tastbaar en dicht bij de jeugd moeten brengen.

Na de Nederlandse kampen gaan wij in november naar Bergen-Belsen in Duitsland. Veel van ons zijn benieuwd naar wat ons daar te wachten staat. Op internet heb ik gelezen dat dit veel indruk bij bezoekers nalaat. Onder hen dienstplichtige militairen uit Seedorf, die schreven dat zij nog altijd aan het bezoek denken en dat het hun leven beïnvloed heeft. De tweede taxichauffeur van de laatkomers blijkt er ook tijdens zijn diensttijd geweest te zijn en had dezelfde ervaring.
Walter